TPITH AΠOΨH H μεγάλη δοκιμασία

Από όποια οπτική γωνία κι αν την δούμε – ως την μεγαλύτερη στην Ιστορία
διεύρυνση ή ως ιστορική επανένωση -, η 1η Μαΐου 2004 σηματοδοτεί μια ιδιαίτερα
κρίσιμη καμπή για την Ευρώπη. H Ένωση μοιάζει να βαθαίνει και να δυναμώνει, η
πολιτική να προηγείται, για μία φορά, των μικροπολιτικών υπολογισμών, τα
σχίσματα και οι διχασμοί του παρελθόντος ν’ αφήνονται, χάρις στη βούληση όλων
των μερών και τη δύναμη των εξελίξεων, οριστικά πίσω. Πιστεύω ωστόσο ότι θα
ήταν λάθος να παραβλέπεται ή να υποτιμάται, μέσα στο πανηγυρικό κλίμα των
ημερών, το γεγονός ότι το εγχείρημα πραγματοποιείται υπό ιδιαίτερα δύσκολες
συνθήκες. Για πρώτη ίσως φορά με τόσα επιχειρήματα δικαιούμαστε ν’
αναρωτηθούμε όλοι, και κυρίως όσοι θέλουμε να πετύχει το ευρωπαϊκό στοίχημα,
μήπως οι αποφασίζοντες έβαλαν τα βόδια (που προορίζονται να σύρουν τις
επιθυμίες τους) πριν από το κάρο (της νέας διεθνούς πραγματικότητας). Υπ’
αυτήν την έννοια, η 1η Μαΐου σηματοδοτεί κυρίως την αρχή μιας μεγάλης κοινής
δοκιμασίας.

H δοκιμασία αυτή αφορά τους θεσμούς, τους λαούς και τους ηγέτες της ενωμένης
Ευρώπης. H μάλλον ασυνείδητη και σίγουρα προσωρινή εγκατάλειψη της
παραδοσιακής μεθόδου των «μικρών βημάτων» είναι αμφίβολο αν συνοδεύτηκε από
την αναγκαία προεργασία για λειτουργικές διαφοροποιήσεις, για τη διαμόρφωση
ενός άλλου είδους ψυχικής συμμετοχής των πολιτών και των εκπροσώπων τους και
για την ανάληψη του πολιτικού ρόλου που αντιστοιχεί με το νέο ανθρώπινο και
οικονομικό βάρος της Ένωσης. Αν δεν γίνουν ωστόσο τα βήματα αυτά, το
οικοδόμημα κινδυνεύει, αν όχι να καταρρεύσει, πάντως να υπολειτουργήσει. Οι
κοινοτικοί θεσμοί δεν φτιάχτηκαν για 25 μέλη και, ακόμα και αν τελικά ψηφιστεί
τον Ιούνιο το σχέδιο Συντάγματος, το νέο πλαίσιο λειτουργίας και λήψης των
αποφάσεων κινδυνεύει να αποδειχθεί ανεπαρκές. H υποδοχή, εξάλλου, που
επιφυλάχτηκε σε κάθε προσπάθεια να μεταρρυθμιστεί ουσιαστικά, δηλαδή να
προσαρμοστεί στις ριζικά διαφοροποιημένες συνθήκες, το θεσμικό σύστημα, καθώς
και η αρχική αποτυχία έγκρισης του κειμένου που εκπόνησε η συντακτική
Συνέλευση, αποδεικνύουν την συνεχιζόμενη κυριαρχία των «εθνικών» και
συντηρητικών αντανακλαστικών. Ακόμα επικινδυνότερη, πάντως, είναι η ενδεχόμενη
μη συνειδητοποίηση των πραγματικών αλλαγών που συνεπάγεται η διεύρυνση, με τον
τρόπο που έγινε. H Ευρώπη των 25 θα είναι μια οντότητα με πολύ μεγαλύτερο
εσωτερικό ανταγωνισμό, όχι μόνο σε οικονομικό επίπεδο (όπου εκείνοι που θα
κερδίσουν είναι όσοι βρίσκονται κοντά στον «πυρήνα» των νέων χωρών, δηλαδή
πρωτευόντως η Γερμανία, και εκείνοι που θα χάσουν είναι όσοι βρίσκονται μακριά
και έχουν δομικά συγκρίσιμες οικονομίες, δηλαδή πρωτευόντως οι χώρες του
Νότου), αλλά και πολιτικά: είναι ήδη μια Ευρώπη πολύ πιο δεξιά (οι αναφορές
στον Ρίγκαν, τη Θάτσερ και τον Πάπα έδωσαν και πήραν στην εναρκτήρια
συνεδρίαση του διευρυμένου Ευρωκοινοβουλίου), πολύ πιο «ατλαντική» και με πολύ
πιο έντονες και ανοιχτά εκφραζόμενες αντι-ενωσιακές πεποιθήσεις. Οι
ευρωεκλογές του Ιουνίου απειλούν να επιδεινώσουν τις ισορροπίες σε όλους
αυτούς τους τομείς. H δε στιγμή που θα πρέπει να αντιμετωπιστούν τα δύο μέτωπα
που σε μεγάλο βαθμό θα καθορίσουν το μέλλον της Ένωσης – η στάση της έναντι
της Τουρκίας και η θέση της Μεγάλης Βρετανίας στους κόλπους της – είναι πολύ
πιο κοντά απ’ όσο νομίζουμε.

Το μόνο πραγματικό αντίδοτο σ’ αυτά τα πραγματικά προβλήματα είναι η πολιτική
βούληση, η οικοδόμηση και η εξάπλωση μιας ταυτότητας βασισμένης σε αρχές, η
διάσωση και εμβάθυνση του ταλαιπωρημένου αλλά πολύτιμου «ευρωπαϊκού κοινωνικού
μοντέλου». Ο ρόλος της ηγεσίας αποκτά εδώ όλη του τη σημασία. Δυστυχώς όμως,
είναι ακριβώς ο παράγοντας στον οποίο υπάρχει η μεγαλύτερη υστέρηση, αλλά και
η μεγαλύτερη δυσκολία, μεταξύ των πολιτών, να ξεχωρίσουν την ήρα από το σιτάρι.

Ο Κώστας Μποτόπουλος είναι διδάκτωρ Συνταγματικού Δικαίου.