TPITH AΠOΨH Eρήμην της κοινωνίας

Στη μνήμη του Φίλιππου Ηλιού

Την αφορμή για το σημερινό σημείωμα την παίρνω από το επιστημονικό συμπόσιο με
θέμα «Όψεις του σύγχρονου ανορθολογισμού» που οργάνωσε η Εταιρεία Σπουδών
Μωραΐτη, όπως συντομογραφικά συνηθίσαμε να την λέμε. Στις δύο ημέρες των
εργασιών του συμποσίου, που όλοι συμφωνήσαμε ότι ήταν εξαιρετικά επιτυχές,
επιστήμονες από πολλούς επιστημονικούς χώρους (Φιλοσοφία, Ψυχολογία –
Ψυχιατρική, Θρησκειολογία, Φυσική – Βιολογία, Αρχιτεκτονική, Οικονομία,
Ιστορία κ.λπ.) παρουσίασαν και ερμήνευσαν αυτές τις «όψεις», όπως εμφανίζονται
στην επιστήμη τους: «λεπτεπίλεπτες» εν πολλοίς ερμηνείες που οι περισσότερες
δεν έχουν «κυκλοφορήσει» στην αγορά – αυτό δημιούργησε ένα πρόσθετο
ενδιαφέρον.

Το πιο ενδιαφέρον όμως ήταν που από όλες τις επιστήμες η εξέταση και ερμηνεία
από την ανορθολογική προσέγγισή τους εμφανίζει, ρητά ή άρρητα, έναν κοινό
(ανορθολογικό) παρονομαστή, την ίδια ιδεολογική βάση, το ίδιο θεωρητικό σημείο
εκκίνησης: το δίδαγμα του Ορθού Λόγου, του όλου διανοητικού και πνευματικού
κινήματος του Διαφωτισμού για την οργάνωση της κοινωνίας ως συνόλου που
κινείται και αναπτύσσεται μέσω των εκάστοτε διαμορφούμενων σχέσεων και
ιεραρχιών δεν είναι η μόνη, απόλυτη και πλήρης αλήθεια· η μονολιθικότητα που
επέβαλε την κοινωνία ως κεντρικό σημείο παρατήρησης για την ερμηνεία του
κόσμου είναι καταστρεπτική· ο σχετικισμός, οι πολλές, ισότιμες, αλήθειες για
την ερμηνεία των πραγμάτων προβάλλει τώρα ως η μόνη αλήθεια.

Αυτό όμως που έχει μεγαλύτερη σημασία – για να μην πω αξία, που ταιριάζει
περισσότερο στον ανορθολογισμό – είναι ο λόγος που επιβάλλει τη νέα αλήθεια
του σχετικισμού της αλήθειας: είναι τόσο πολύπλοκες και περίπλοκες οι εντός
της κοινωνίας σχέσεις, που ο άνθρωπος, η ίδια η κοινωνία δεν είναι σε θέση να
ανακαλύψει τον λόγο της διαμόρφωσής τους – είναι πέρα από τις δυνατότητές
τους. Χρησιμοποιώντας και νέα εργαλεία ο ανορθολογισμός – γενικά γνωστός με
τον αποσημασιολογημένο, στα καθ’ ημάς τουλάχιστον, όρο μεταμοντερνισμός –
προσπαθεί να αποκαλύψει – με τη θεολογική έννοια του όρου – ότι ο άνθρωπος δεν
είναι ικανός να οργανώσει τον βίο του και την κοινωνία του· ότι, τελικά, η
απάντηση στα ερωτήματα του ανθρώπου για τον βίο του, για την υπόστασή του
βρίσκεται στον χώρο του υπερφυσικού, στο άγνωστο προκατακλυσμιαίο· ότι ακόμη
και σήμερα στον βίο του ανθρώπου κυριαρχούν το υπερβατικό και το υποχθόνιο.

Έχουν, δηλαδή, διαμορφωθεί κατά τα τελευταία 20-30 χρόνια οι όροι της επέλασης
μιας νέας θεολογίας για την ερμηνεία των πραγμάτων (στη βάση του γνωστού New
Age), με γεωγραφικό σημείο εκκόλαψης και εκπόρευσης τις ΗΠΑ – πρόκειται για
ένα σύστημα ιδεών που καταργεί τον άνθρωπο και την κοινωνία, ό,τι ανέδειξαν
δηλαδή η Αναγέννηση και ο Διαφωτισμός ως κέντρο του κόσμου, ως τις πιο γήινες
πραγματικότητες.

Τις ίδιες εκείνες ημέρες που διεξαγόταν το συμπόσιο, στο φύλλο της 20-21
Μαρτίου 2004 των «ΝΕΩΝ» διαβάσαμε ένα δισέλιδο θεωρητικό κείμενο των κυρίων
Στάθη Καλύβα (καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης στο Yale) και Νίκου Μαραντζίδη
(επίκ. καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας), με τον
τίτλο «Νέες τάσεις στη μελέτη του Εμφυλίου Πολέμου». Πρόκειται για έξοχο
δείγμα μεταμοντέρνας Ιστοριογραφίας (από μη επαγγελματίες ιστορικούς)· για μια
ανίερη μείξη Κοινωνικής Ανθρωπολογίας με ολίγη από Ιστορία, Εθνογραφία,
Πολιτική Επιστήμη και ό,τι άλλο προσφέρεται πρόχειρα, προκειμένου να
στηρίξουμε ένα σχήμα δήθεν ανατρεπτικών ερμηνευτικών προσεγγίσεων. Στις ίδιες
σελίδες δημοσιεύτηκε σχόλιο του κυρίου Mark Mazower (καθηγητής Ιστορίας στο
Birkbeck College του Λονδίνου), υπερασπιστικό των θέσεων των δύο πρώτων.

Ποιες είναι όμως αυτές οι «νέες» θέσεις; Ότι μια νέα γενιά ιστορικών,
κοινωνικών ανθρωπολόγων και πολιτικών επιστημόνων αντιμετωπίζει το παρελθόν με
«φρέσκια» ματιά (ήτοι: ιστορικός είναι όποιος έτσι νομίζει!)· ότι ο Εμφύλιος
άρχισε το 1943 και όχι τότε που νομίζαμε (ήτοι: δεν υπήρξε Αντίσταση!), αφού
«οι πιο πολύνεκρες μάχες στη διάρκεια της Κατοχής έγιναν ανάμεσα σε Έλληνες»
και όχι ανάμεσα σε Έλληνες και «ξένους» (ήτοι: πρόκειται για «ξένους» όχι για
συγκεκριμένο κατακτητή!)· ότι «η βία δεν υπήρξε μονοπώλιο μιας παράταξης
(ήτοι: κατακτητής και κατακτημένος είναι απλώς παρατάξεις!) και ότι κακώς
νομίζουμε ότι η Αντίσταση ήταν καθολική, όπως «περιγράφουν τα σχολικά
εγχειρίδια»· ότι η «πολιτική βία» «συχνά συγκαλύπτει τοπικές και οικογενειακές
βεντέτες» (ήτοι: μη μας μιλάτε για ιδεολογίες, ταξικές διαφορές και υπεράσπιση
της ελευθερίας, γιατί απλώς κάποιοι εκτέθηκαν στη μήνιν του κατακτητή για να
λύσουν τις οικογενειακές τους διαφορές – όχι ότι αυτές, που ασφαλώς υπήρχαν,
εντάχθηκαν σε ταξικού – ιδεολογικού τύπου προϋποθέσεις!)· ότι η «έρευνα
πεδίου» έδειξε… (ήτοι: η έρευνα πεδίου είναι εργαλείο της Ιστοριογραφίας –
τα Αρχεία;)· ότι ο Εμφύλιος «δεν αποτελεί ελληνική πρωτοτυπία» – το είπε
κάποιος αυτό; και ότι, τέλος, ο Άρης Βελουχιώτης πρέπει να αντιμετωπίζεται
χωρίς «ηρωοποιήσεις και δαιμονοποιήσεις» και άλλα πολλά. Ο κατ’ εξοχήν
επιστημονικά αρμόδιος κύριος Γιώργος Μαργαρίτης (αν. καθηγητής Ιστορίας στο
Πανεπιστήμιο Κρήτης) έχει ήδη επιτυχώς απαντήσει· σήμερα πρόσθεσα εγώ δύο απλά
λόγια.

Ο Βασίλης Κρεμμυδάς είναι καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών.