Διαστάσεις Ο ιδανικός Tούρκος μαθητής

Για ορισμένους από τους συμπατριώτες μας, καλός Τούρκος (εξακολουθεί να)
είναι ο νεκρός Τούρκος. Για το τουρκικό εκπαιδευτικό σύστημα, όμως, ο ιδανικός
μαθητής (και αυριανός ιδανικός πολίτης) έχει ελαφρώς διαφορετικά
χαρακτηριστικά.

Στο μεταίχμιο. H Τουρκία πρέπει να επαναπροσδιορίσει την ταυτότητά της (σκίτσο από τον «Νιου Γιόρκερ»)

Τα χαρακτηριστικά αυτά, όπως προκύπτουν από τα εγχειρίδια που διδάσκονται στα
σχολεία της Τουρκίας, είναι τρία. Πρώτον, ο ιδανικός Τούρκος μαθητής παρατηρεί
τον κόσμο με μια εθνικιστική νοοτροπία. Δεύτερον, αυτοπροσδιορίζεται ως
Τούρκος με βάση την εθνότητα. Και τρίτον, είναι ένας μαθητής – στρατιώτης
έτοιμος να πολεμήσει. Ο ιδανικός αυτός μαθητής, όταν με το καλό ολοκληρώσει
τις σπουδές του, τι είδους άνθρωπος άραγε θα γίνει; Πώς θα σκέπτεται, πώς θα
αντιμετωπίζει τον κόσμο;

Αυτά τα ερωτήματα έθεσε η Αϊσέ Γκιουλ Αλτινάι, αναπληρώτρια καθηγήτρια
Κοινωνικών Επιστημών στο Πανεπιστήμιο Σαμπαντζί, σε διεθνές συμπόσιο που έγινε
πρόσφατα στην Κωνσταντινούπολη, με θέμα τα σχολικά εγχειρίδια και τα ανθρώπινα
δικαιώματα. Τι σημαίνουν τα παραπάνω χαρακτηριστικά; Τι είδους είναι ο
εθνικισμός που πρέπει να διαπνέει τους Τούρκους μαθητές; Σύμφωνα με ορισμένα
εγχειρίδια, πρόκειται για έναν εθνικισμό που έχει ως βάση την ιθαγένεια και,
άρα, συνάδει με το Σύνταγμα που ορίζει ότι «Τούρκος είναι όποιος συνδέεται με
το τουρκικό κράτος διά της ιθαγενείας». Άλλα εγχειρίδια όμως ακολουθούν
προσεγγίσεις που βασίζονται στην εθνότητα ή ακόμη και στη φυλή. H ερμηνεία
αυτή του εθνικισμού αποκλείει άλλες ταυτότητες από τον ορισμό ενός Τούρκου.

Το χαρακτηριστικό του μαθητή – στρατιώτη, πάλι, σημαίνει ότι ο πολίτης πρώτης
κατηγορίας είναι κατ’ αρχήν άνδρας. H στρατιωτική θητεία παύει να αποτελεί
πλέον μια υποχρέωση κάθε άρρενα πολίτη και εντάσσεται σε ένα κοινωνικό και
πολιτιστικό πλαίσιο που καθορίζει τη ζωή του, τον θάνατο και την εν γένει
σχέση του με τη βία.

Όλα τα αποσπάσματα από τα σχολικά εγχειρίδια που διάβασε η κ. Αλτινάι
παραπέμπουν σε ένα ομοιογενές έθνος, με μία ενιαία φυλή και μία ενιαία
κουλτούρα. Όποιος τολμά να αναφερθεί και σε άλλες φυλές μέσα στο ίδιο έθνος
αντιμετωπίζεται αμέσως ως «αυτονομιστής», άρα ως απειλή. Με άλλα λόγια, ο
ιδανικός Τούρκος μαθητής πρέπει να διαπνέεται από εθνικισμό και μιλιταρισμό,
να τοποθετείται με καχυποψία απέναντι σε κάθε είδος διαφοράς, να αγνοεί τις
διαφορές ανάμεσα στους μουσουλμάνους φίλους του και να αντιμετωπίζει τους μη
μουσουλμάνους φίλους του ως τελείως διαφορετικούς ανθρώπους. Ο ιδανικός
Τούρκος μαθητής πρέπει επιπλέον να πιστεύει ότι η Τουρκία είναι περικυκλωμένη
από εχθρούς και να φοβάται τους ξένους.

Επικίνδυνες θέσεις, χωρίς αμφιβολία. Θέσεις που απορρέουν κατευθείαν από το
«βαθύ κράτος», από την παραδοσιακή Τουρκία των στρατηγών, που επιδιώκει την
ομογενοποίηση, την ισοπέδωση και την καταστολή. H αλλαγή αυτής της εικόνας, ο
εκσυγχρονισμός και «εξευρωπαϊσμός» της Τουρκίας προϋποθέτουν τη δραστική
επέμβαση στα σχολικά εγχειρίδια και τον επαναπροσδιορισμό εννοιών όπως
ταυτότητα, έθνος, κουλτούρα. Ο Ερντογάν έχει πολύ δρόμο μπροστά του.