Οι διχασμοί στην Kύπρο

Ο γιος του Ιωάννη Κληρίδη, ο Γλαύκος Κληρίδης, παρότι ο πατέρας του κατέβηκε αντίπαλος του Μακαρίου, υποστήριξε την υποψηφιότητα του Αρχιεπισκόπου δηλώνοντας ότι «πατρός τε και μητρός τε τιμιώτερον εστί η πατρίς» ταυτίζοντας το μέλλον της Κύπρου και το δικό του με εκείνο του Μακαρίου

Δύσκολα θα ξεπεράσει ο Ελληνισμός της Κύπρου τον διχασμό από το δημοψήφισμα.
Από τις 25 Απριλίου η Κύπρος θα μετρά τις πληγές της. Φυσικά δεν είναι η πρώτη
φορά που παρουσιάζονται διχαστικά φαινόμενα ή ευρύτερη διχόνοια στον κυπριακό
χώρο.

Το νησί μπήκε στον εικοστό αιώνα μ’ ένα μεγάλο διχασμό, που κράτησε μια
ολόκληρη δεκαετία. Αφορμή το αρχιεπισκοπικό ζήτημα. Μετά τον θάνατο του
Μητροπολίτη Πάφου Επιφανίου το 1899 και του Αρχιεπισκόπου Σωφρονίου τον
επόμενο χρόνο, η Εκκλησία της Κύπρου παρέμεινε με δύο ιεράρχες που
διεκδικούσαν και οι δύο τον αρχιεπισκοπικό θρόνο. Γύρω από τον Μητροπολίτη
Κιτίου Κύριλλο Παπαδόπουλλο, που λόγω της μεγάλης σωματικής του διάπλασης ο
λαός τον αποκαλούσε Κυριλλάτσο, συσπειρώθηκαν οι αδιάλλακτοι ενωτικοί. Γύρω
από τον μικρόσωμο Μητροπολίτη Κερυνείας Κύριλλο Βασιλείου, το Κυριλλούδι,
συγκεντρώθηκαν οι μετριοπαθείς διαλλακτικοί ενωτικοί. Οι δύο Κύριλλοι στάθηκαν
ανυποχώρητοι διεκδικητές του αρχιεπισκοπικού αξιώματος. Ο λαός χωρίστηκε σε
Κιτιακούς και Κερυνειακούς. Κύπριοι, Κύριλλοι, Κιτιακοί, Κερυνειακοί, το K
έγινε αρχικό του διχασμού.

Στα πρόθυρα εμφυλίου

H προσπάθεια των δύο παρατάξεων να ανεβάσει η κάθε μία τον εκλεκτό της στον
θρόνο του Αποστόλου Βαρνάβα έφερε το νησί στα πρόθυρα του εμφυλίου σπαραγμού.
Τύπος, σχολεία, σωματεία, καφενεία χωρίστηκαν σε κιτιακά και κερυνειακά. Στο
Νομοθετικό Συμβούλιο πλειοψηφούσαν οι κιτιακοί βουλευτές. H πλειοψηφία του
λαού στις πόλεις και στα χωριά υποστήριζε τον Κυριλλάτσο. Το Κυριλλούδι είχε
ισχυρά ερείσματα στη Λευκωσία. Στις εκκλησίες μνημόνευαν ανάλογα τον έναν από
τους δύο Κυρίλλους. Μάταια παρενέβησαν το Οικουμενικό Πατριαρχείο
Κωνσταντινουπόλεως και τα Πατριαρχεία Ιεροσολύμων και Αλεξανδρείας. Ούτε οι
παραινέσεις τους εισακούστηκαν ούτε οι απεσταλμένοι τους κατόρθωσαν να
συμβιβάσουν τις δύο παρατάξεις. Το ζήτημα είχε ξεφύγει από την εκκλησιαστική
του διάσταση και είχε γίνει έντονα πολιτικό. Το 1907 επισκέφθηκε την Κύπρο ο
Πατριάρχης Αλεξανδρείας Φώτιος σε μια προσπάθεια συμβιβασμού των δύο υποψηφίων
και των οπαδών τους, χωρίς να κατορθώσει οτιδήποτε. Μάταιες αποδείχθηκαν και
οι παραινέσεις της ελληνικής κυβέρνησης. Δεν έλειψαν οι σκληρές αντιπαραθέσεις
και οι δικαστικοί αγώνες. Ο κερυνειακός Κύρος Ιωαννίδης, γενάρχης της γνωστής
οικογένειας Κύρου, κατηγόρησε τον Κιτίου Κύριλλο ως μασόνο, με αποτέλεσμα τη
διεξαγωγή πολύμηνης δίκης και βαριές κατηγορίες μέσω του Τύπου. H πλήρης
επικράτηση των κιτιακών στην κυπριακή Βουλή το 1908 είχε ως αποτέλεσμα την
ψήφιση νόμου περί Εκλογής Αρχιεπισκόπου, με τις πρόνοιες του οποίου
αναδείχθηκε πανηγυρικά Αρχιεπίσκοπος, «ψήφω τε κλήρου και λαού»,
στις 8 Απριλίου 1909 ο Κιτίου ως Κύριλλος B’. H συμφιλίωση των δύο Κυρίλλων
επήλθε ύστερα από παρέμβαση της ελληνικής κυβέρνησης το 1910.

Μετά τον θάνατο του Κυρίλλου B’, τον Ιούλιο του 1916, τον διαδέχθηκε ο
αντίπαλός του Κύριλλος Γ’. Όμως η αντιπαλότητα και οι συνέπειες του
πολιτικο-εκκλησιαστικού διχασμού οριοθέτησαν την πολιτική ζωή του νησιού για
πολλά χρόνια στη συνέχεια.

Λαϊκή ψηφοφορία

Ο δεύτερος μεγάλος διχασμός αφορούσε πάλι τον αρχιεπισκοπικό θρόνο. Ο θάνατος
του Αρχιεπισκόπου Κυρίλλου Γ’, το 1933, άφησε για δεύτερη φορά ακέφαλη την
κυπριακή Εκκλησία. H χηρεία του θρόνου κράτησε μέχρι το 1947. Την τοποτηρητεία
ασκούσε ένας από τους λαμπρότερους Κύπριους ιεράρχες του εικοστού αιώνα, ο
Μητροπολίτης Πάφου Λεόντιος, ο οποίος αντιστάθηκε στην προσπάθεια των Άγγλων
να χειραγωγήσουν την κυπριακή Εκκλησία και να περιορίσουν τον εθναρχικό της
ρόλο. Λόγω της εξορίας από τους Άγγλους των Μητροπολιτών Κιτίου Νικόδημου και
Κερυνείας Μακαρίου, αρνήθηκε να προχωρήσει σε αρχιεπισκοπικές εκλογές. Ο
Νικόδημος πέθανε στην εξορία ενώ ο Μακάριος επέστρεψε στην Κύπρο το 1947. Ο
Κερυνείας Μακάριος και ο Πάφου Λεόντιος υπέβαλαν και οι δύο υποψηφιότητα για
τον θρόνο. Το φάσμα της επανάληψης του αρχιεπισκοπικού ζητήματος και του
διχασμού πρόβαλε ξανά. Οι δύο Μητροπολίτες συμφώνησαν προς αποφυγήν νέου
εκκλησιαστικού και εθνικού διχασμού να μην είναι υποψήφιοι. Παρ’ όλα αυτά γύρω
από τον Κερυνείας Μακάριο συσπειρώθηκαν οι αδιάλλακτοι ενωτικοί ενώ οι
μετριοπαθείς ακολούθησαν τον Πάφου Λεόντιο, προς τον οποίο στρέφονταν και οι
συμπάθειες του κομμουνιστικού ΑΚΕΛ. Οι δύο Μητροπολίτες ζήτησαν από το
Οικουμενικό Πατριαρχείο να αποστείλει στην Κύπρο έναν ιεράρχη για να
συμπληρωθεί ο αναγκαίος αριθμός των τριών, που ήταν απαραίτητος για τη
λειτουργία Ιεράς Συνόδου. Ο Αρχιεπίσκοπος στην Κύπρο εκλέγεται με λαϊκή
ψηφοφορία σε εκλογές που προκηρύσσονται από τη Σύνοδο. Το Πατριαρχείο έστειλε
τον Μητροπολίτη Δέρκων Ιωακείμ, ο οποίος δέσμευσε τους δύο Κύπριους
Μητροπολίτες ότι, σύμφωνα με την παλαιότερη διαβεβαίωσή τους, δεν θα
αποδέχονταν εκλογή τους στον αρχιερατικό θρόνο. H Δεξιά πρόβαλε ως υποψήφιο
τον Αρχιεπίσκοπο Σινά Πορφύριο, την εκλογή του οποίου ευνοούσαν τόσο το
Πατριαρχείο όσο και η ελληνική κυβέρνηση. Το ΑΚΕΛ υποστήριξε ως υποψήφιο τον
Πάφου Λεόντιο παρά τις αντιρρήσεις του. Οι εκλογές πήραν μορφή αναμέτρησης
ανάμεσα στη Δεξιά και την Αριστερά. Στην Ελλάδα μαινόταν ο εμφύλιος με
πολιτικές προεκτάσεις στην Κύπρο. H νίκη ήταν υπόθεση γοήτρου και για την
αντίστοιχη παράταξη στη μητέρα πατρίδα. Ο Λεόντιος σ’ όλη τη διάρκεια της
εκλογικής διαδικασίας, που ήταν πολυήμερη, διακήρυσσε ότι δεν θεωρούσε τον
εαυτό του υποψήφιο. Οι εκλογές είχαν έντονο διχαστικό χαρακτήρα με έντονες
αντιπαραθέσεις ακόμη και στα πιο απόμακρα χωριά της κυπριακής υπαίθρου. H
Αριστερά έριξε το σύνθημα «παπούτσι από τον τόπο σου».

Οργή της Δεξιάς

H υποψηφιότητα του Λεόντιου σημείωσε μεγάλη εκλογική νίκη, αλλά προκάλεσε την
οργή της Δεξιάς και του Κερυνείας Μακαρίου, που κατηγορούσαν τον Λεόντιο για
αθέτηση της συμφωνίας. Ο Σινά Πορφύριος κατέβαλε μεγάλες προσπάθειες και
κατόρθωσε να αποτρέψει νέο πολύχρονο εκκλησιαστικό διχασμό. Ύστερα από 14
χρόνια ο τοποτηρητής Λεόντιος ανήλθε στον αρχιεπισκοπικό θρόνο στις 20 Ιουνίου
1947. Ο εκλεκτός της Αριστεράς έμεινε στον θρόνο έναν μόνο μήνα. Πέθανε
ξαφνικά στις 26 Ιουλίου 1947. Ήταν 51 χρόνων και οι λαϊκές φήμες απέδωσαν τον
θάνατό του σε δηλητηρίαση. H Αριστερά, που είχε προβάλει την εντοπιότητα ως
κριτήριο εκλογής του Λεόντιου, αντιμετωπίζοντας την πιθανή εκλογή του
ακραιφνούς εθνικιστή Κερυνείας Μακαρίου πρότεινε αυτήν τη φορά την
υποψηφιότητα του Δέρκων Ιωακείμ, που δεν είχε ακόμη αναχωρήσει από την Κύπρο.
Τόσο η ελληνική κυβέρνηση όσο και το Πατριαρχείο ανησύχησαν από την πιθανότητα
μιας δεύτερης νίκης της Αριστεράς. Ο Δέρκων διατάχθηκε να εγκαταλείψει αμέσως
την Κύπρο. Φθάνοντας στον Πειραιά δήλωσε ότι δεν θα αποδεχόταν εκλογή του, ενώ
η ελληνική κυβέρνηση υποστήριξε ανοικτά τον Μακάριο που εκλέχθηκε και
ενθρονίστηκε αυθημερόν στις 24 Δεκεμβρίου 1947. Ο από Κερυνείας Μακάριος B’,
σκληροπυρηνικός ενωτικός, απεβίωσε τον Ιούνιο του 1950. Τον διαδέχθηκε ο
νεαρός και φιλόδοξος από Κιτίου Μακάριος Γ’ που εκλέχθηκε παμψηφεί
Αρχιεπίσκοπος στις 20 Οκτωβρίου 1950.

Μετά τις Συμφωνίες Ζυρίχης – Λονδίνου

Ο τελευταίος και διαχρονικότερος διχασμός των Κυπρίων άρχισε την επομένη της
υπογραφής των Συμφωνιών Ζυρίχης – Λονδίνου τον Φεβρουάριο του 1959. Στην
υποψηφιότητα του Αρχιεπισκόπου Μακαρίου οι αντιζυριχικοί αντιπαρέθεσαν την
υποψηφιότητα του Γιάννη Κληρίδη, ο οποίος υποστηρίχθηκε από την Ακροδεξιά και
το ΑΚΕΛ, που διαφωνούσαν με τις Συμφωνίες. Οι εκλογές έγιναν σε μεγάλη ένταση
με έντονα διχαστικά συνθήματα. Ο γιος του Ιωάννη Κληρίδη, ο Γλαύκος Κληρίδης,
υποστήριξε την υποψηφιότητα του Μακαρίου δηλώνοντας ότι «πατρός τε και
μητρός τε τιμιώτερον εστί η πατρίς» ταυτίζοντας το μέλλον της Κύπρου
και το δικό του με εκείνο του Μακαρίου. Την επομένη της μεγαλειώδους νίκης του
Αρχιεπισκόπου, που συγκέντρωσε το 67% των ψήφων, το ΑΚΕΛ ανέκρουσε πρύμναν και
επεδίωξε συνεννόηση και συνεργασία με τον Μακάριο, εγκαινιάζοντας πρώτο στην
Ευρώπη τον ιστορικό συμβιβασμό. H Ακροδεξιά όμως, στην οποία συγκεντρώθηκαν
δυσαρεστημένοι αγωνιστές της ΕΟΚΑ και παραγκωνισμένοι διανοούμενοι, συνέχισε
την οξεία κριτική κατά του Μακαρίου. Γρήγορα συσπειρώθηκαν γύρω από τον
στρατηγό Γρίβα. Από τις αρχές της ανεξαρτησίας ο λαός χωρίστηκε σε γριβική
μειοψηφία και μακαριακή πλειοψηφία. Ο διαχωρισμός σε Γριβικούς και Μακαριακούς
κυριάρχησε στην πολιτική ζωή της Κύπρου μέχρι το 1974. Φανατικότεροι οι
Γριβικοί, εμφανίζονταν ως αδιάλλακτοι ενωτικοί αποκαλώντας τον Μακάριο
«επίορκο της ένωσης» και τους οπαδούς του ανθενωτικούς. Όσοι δεν
συμπορεύονταν μαζί τους, οι Μακαριακοί, ήσαν ζυριχικοί, ανθέλληνες,
ανθενωτικοί, συνοδοιπόροι και Μουσκικοί από το κοσμικό όνομα του Μακαρίου που
ήταν Μιχαήλ Μούσκος. H διάσταση Γριβικών – Μακαριακών βάθαινε καθημερινά και
πήρε διαστάσεις διχασμού και εμφύλιας αντιπαράθεσης με την ίδρυση της ΕΟΚΑ B’
το 1971. H σύγκρουση κορυφώθηκε με το εγκληματικό πραξικόπημα της 15ης Ιουλίου
1974 που άνοιξε την κερκόπορτα στον Αττίλα.

Ο Γιώργος Γεωργής είναι επίκουρος καθηγητής της Νεώτερης Ιστορίας στο
Πανεπιστήμιο Κύπρου.