KΩΣTAΣ AΞEΛΟΣ «H φιλοσοφία πνέει τα λοίσθια»

Ποιους στοχαστές θεωρεί σημαντικότερους ο 80ετής Κώστας Αξελός; «Τον Ηράκλειτο, τον Σοφοκλή, τον Σαίξπηρ, τον Χέγκελ, τον Μαρξ, τον Νίτσε, τον Χέλντερλιν, τον Ρεμπό, τον Χάιντεγκερ και τον Ντοστογιέφσκι»

Πώς θα είναι ο κόσμος αύριο; «Ο πολιτισμός θα τεχνικοποιείται όλο και
περισσότερο. Θα συνεχίσουν να υπάρχουν συγκρούσεις ανάμεσα σε λαούς. Στις
συγκρούσεις θα συνεχίσει να παίρνει μέρος αυτό που ακόμη αποκαλούμε θρησκεία.
Και θα υπάρχουν και κάποιοι στοχαστές και ποιητές ως μετέωρα, μη οργανικά μέρη
της ολότητας, αλλά φευγαλέα αποσπάσματά της».

Τάδε έφη Κώστας Αξελός, ο εγκατεστημένος στη Γαλλία – εδώ και εξήντα χρόνια –
Έλληνας φιλόσοφος. Ή μάλλον στοχαστής, όπως προτιμά να αυτοπροσδιορίζεται.
«Είναι λέξη μεγαλόηχη, ψευτοποιητική, αλλά αυτό είναι. Αυτός που σκέπτεται».

Ο Κώστας Αξελός υπενθυμίζει ότι η φιλοσοφία αρχίζει με τον Πλάτωνα – «εκείνος
την αποκάλεσε έτσι και ίδρυσε και φιλοσοφική σχολή» – και φθάνει μέχρι τον
Χέγκελ, στα μέσα του γερμανικού 19ου αιώνα, «ο οποίος θεωρεί τον εαυτό του τον
τελευταίο συστηματικό φιλόσοφο». Ο Χάιντεγκερ δήλωνε απλώς «ένας άνθρωπος που
προσπαθεί να σκέπτεται». Κάτι ανάλογο σκέπτεται και ο Κώστας Αξελός για τον
εαυτό του. Ότι σκέπτεται «χωρίς τη σκέπη μιας ιδέας ή μιας ηθικής» και πως
προσπαθεί να σκεφθεί «ενιαία τα αποσπασματικά κέντρα του κόσμου χωρίς να
επιδιώκει ενιαίες απαντήσεις». Άλλωστε η φιλοσοφία σήμερα, λέει ο Κώστας
Αξελός, «φαίνεται ότι πνέει τα λοίσθια». Διότι «οι επιστήμες του ανθρώπου και
της φύσης την έχουν εγκαταλείψει».

Ο Έλληνας στοχαστής βρέθηκε στην Ελλάδα με την ευκαιρία της έκδοσης του
βιβλίου του (από την Εστία) «Αυτή η διερώτηση», που διερευνά, μέσω μιας
ερωτηματικής σκέψης, την πλανητική τεχνική του καιρού μας. Μάλιστα το Γαλλικό
Ινστιτούτο οργανώνει ειδική εκδήλωση αύριο με την ευκαιρία και των ογδοηκοστών
γενεθλίων του.

«Για τα ογδόντα μου χρόνια νιώθω αδιαχώριστη χαρά και θλίψη», απαντά όταν
ερωτάται σχετικά. «Θλίψη γιατί φθάνω στα ογδόντα, χαρά που τα… έφθασα.
Χαίρομαι όμως που συνεχίζουν και σήμερα να μου ανοίγονται με φρεσκάδα
συναισθήματα και σκέψεις».

Ο άνθρωπος, λέει ο Κώστας Αξελός, «θέλει πάντα κάτι άλλο. Είναι εδώ και αλλού,
είναι ταυτόχρονα στο χθες, το σήμερα, το αύριο. Μπορεί να δει νηφάλια, με
προβληματική, πάντως, σοφία». Όσο για τον φόβο της τεχνικής… «Δεν πρέπει να
τον ζούμε ως κάτι το εξωτερικό. Ζούμε μέσα στην τεχνική. H τηλεόραση είναι
τεχνική κατανάλωσης θεάματος. Το σινεμά, ετούτη η βιομηχανία θεάματος, είναι
επίσης τεχνική. Όλα στη ζωή μας είναι τεχνική και δεν μπορούμε να μιλάμε γι’
αυτήν σαν να είναι μία άγνωστη γυναίκα στο απέναντι πεζοδρόμιο».

Την ενωμένη Ευρώπη ο Κώστας Αξελός τη βλέπει με μάτι θετικό. Χωρίς πάντως
υπερβολές. Εκείνοι που τη θεωρούν «ελπίδα του κόσμου» έχουν ως σημείο
εκκίνησης την απελπισία. Αλλά «αντί να μιλάμε για ελπίδα θα μπορούσαμε να
μιλάμε για “παραγωγική αναμονή”». H Ευρώπη «δεν είναι ούτε απλή ένωση
οικονομικών συμφερόντων». Είναι «φορέας του μέλλοντος» και επεξεργάζεται «το
μέλλον του παρελθόντος», με την έννοια ότι ο Αισχύλος, παράδειγμα, «δεν είναι
μια απλή φιγούρα του παρελθόντος, αλλά – ως προς τη σχέση μας μαζί του –
παράγοντας του μέλλοντος». Οπότε δεν θα πρέπει να τρομοκρατούμαστε με τα περί
γήρανσής της. «Τα ίδια έλεγε και ο ίδιος ο Ναπολέων». Όμως «υπάρχει γήρανση
και αλλού». Το θέμα είναι «να μη μείνει στον σημερινό μαρασμό αλλά,
εκμεταλλευόμενη και τις αδυναμίες των ΗΠΑ, να προσφέρει στον κόσμο ένα σχετικά
καινούργιο στοιχείο». Όσο για τις ΗΠΑ: «Πάντα υπήρχε ένα κυρίαρχο στοιχείο
στην ανθρωπότητα. H Αμερική κυριαρχεί αλλά συγχρόνως κυριαρχείται και οι
ρωγμές εμφανίζονται όλο και περισσότερο μέσα στα ίδια της τα πλαίσια».

«Τα τέλη διαρκούν»

Για τη χριστιανική θρησκεία ο Κώστας Αξελός λέει ότι «και με τους τρεις της
άξονες (Ορθοδοξία, Καθολικισμός, Προτεσταντισμός) δεν παίζει σήμερα έναν
ιστορικό ρόλο». Και συμπληρώνει: «H πιο εμπειρικά ισχυρή θρησκεία είναι η
ισλαμική. Δυστυχώς είναι ο μοναδικός μαχητικός αντίλογος στον τεχνικό
πολιτισμό, αλλά δεν προτείνει τίποτα. Ο αραβικός κόσμος, κάποτε πολύ πλούσιος
στους τομείς της σκέψης και της τέχνης, είναι σήμερα εντελώς κενός». Όσο για
το γεγονός ότι φαίνεται να διαψεύδονται όσοι, τους τελευταίους αιώνες,
διακήρυξαν το τέλος των θρησκειών, σχολιάζει: «Τα τέλη διαρκούν περισσότερο
από τα ίδια τα πράγματα, σχεδόν δεν έχουν τελειωμό».

INFO

Κώστας Αξελός, «Αυτή η διερώτηση», μτφ Κατερίνα Δασκαλάκη, Εκδόσεις Εστία,
σελ. 166, τιμή: 11 ευρώ. Αύριο (Πέμπτη) στις 20.30 ο Κώστας Αξελός θα μιλήσει
στο Auditorium του Γαλλικού Ινστιτούτου (Σίνα 31) με θέμα «Το αίνιγμα της απάντησης».