H παρακμή των αναμνήσεων

Διαβάζοντας σε μηνιαίο περιοδικό τη συνέντευξη μιας κυρίας της μεγαλοαστικής
τάξης (μεγαλοαστικότατης για την ακρίβεια), που «έδρασε» κοσμικά και κοινωνικά
τις δεκαετίες του ’50, του ’60 και του ’70, αναρωτιέσαι αν τελικά όλοι οι
άλλοι έχουμε ζήσει σε άλλον τόπο και σε άλλην εποχή απ’ ό,τι η εν λόγω κυρία.
Μιλά για τους προύχοντες που έφαγαν στο σπίτι της, για τα μαχαιροπίρουνά της,
για τη θέα από τα παράθυρά της, σαν να πρόκειται για γεγονότα που καθώς θα
μπορούσε να τα ανακαλέσει ο καθένας θα αναγνώριζε ένα νόημα και στη δική του
ζωή.

Κάθε άνθρωπος έχει τις αναμνήσεις του – και καλώς τις έχει, αφού δεν γίνεται
διαφορετικά. Όμως οι προσωπικές σχέσεις του καθενός (όσο σπουδαία κι αν είναι
τα πρόσωπα που συμπλέκονται μ’ αυτές) αποκαλύπτονται αν είχαν, ή δεν είχαν,
κάποιαν αξία μόλις μεταβληθούν σε αναμνήσεις. Μάλιστα σε όσους λιγότερους
φαίνεται να «μιλάνε» οι αναμνήσεις αυτές, τόσο περισσότερο αβαρώς και
επιπολαίως έζησαν οι άνθρωποι που τις φέρουν.

Για να ενδιαφέρουν οι αναμνήσεις ενός ανθρώπου, ώστε να αξίζει να
δημοσιοποιούνται, χρειάζεται απαραίτητα να μπορούν να ενσωματωθούν μέσα σ’ ένα
περιβάλλον κοινωνικό και πολιτικό. Έτσι ώστε η ανάκλησή τους να αποτελεί για
έναν μεγάλο πια αριθμό ανθρώπων κοινό τόπο αναφοράς. Δεν γίνεται επειδή
συνέφαγες με έναν πρωθυπουργό ή σου φίλησε το χέρι ένας ακαδημαϊκός να
αισθάνεσαι πως καταποντιζόμενα όλα αυτά, ως αναμνήσεις, ο κόσμος κινδυνεύει να
στερηθεί κάτι σημαντικό. Πολύ περισσότερο που όταν όλα αυτά υπήρχαν ως
γεγονότα, λειτουργούσαν ανασταλτικά και αποτρεπτικά για την ανάπτυξη μιας
ουσιαστικής συνείδησης των ανθρώπων και των προβλημάτων τους.

Με το να «εκθέτει» κανείς αναμνήσεις ανάλογης καταγωγής και ποιότητας
παγιδεύει – συνειδητά ή ασύνειδα – την ιστορία στον ρόλο μιας διαχειρίστριας
προσωπικών, του καθενός, στιγμών. Πρόκειται για μιαν έμπρακτη «ύβρι», καθώς η
ιστορία με τον τρόπο αυτό καθίσταται ακατάλληλη ή και εχθρική για να
μνημειώσει το μεγάλο γεγονός. Με το να τη φορτώνουμε με ιδιωτικής φύσεως
λεπτομέρειες, την αποδυναμώνουμε από τον προορισμό της, που είναι να
ξεκαθαρίζει τους λογαριασμούς ανάμεσα σε σύνολα ανθρώπων.

Το ότι όλοι έχουμε τις αναμνήσεις μας, δεν σημαίνει ότι μας επιτρέπεται να
διεκδικούμε μια θέση στην ιστορία. Αν πιστεύουμε για τις αναμνήσεις μας, όσο
«σημαντικές» κι αν είναι, ότι μας απαιτείται κάτι περισσότερο από το να μας
αρδεύουν μοναχικά ή να τις ανταλλάσσουμε μ’ έναν ακόμη άνθρωπο, είναι σαν να
υποθηκεύουμε την ιστορία στο ασήμαντο, το μίζερο, το θνησιγενές.

Άλλωστε όσο προσωπικότερη περιουσία παραμένουν οι αναμνήσεις κάθε ανθρώπου
τόσο πολυτιμότερες γίνονται για τον ίδιον.

Ο Θανάσης Θ. Νιάρχος είναι συνεκδότης του περιοδικού «H λέξη».