Διαστάσεις Kλισέ και συλλογικές φοβίες

«Έχω αρκετά άσπρα μαλλιά ώστε να μπορώ να πω κάτι που ίσως ακουστεί
δυσάρεστο, αλλά το έχω ζήσει στο πετσί μου. H βιομηχανία των ειδήσεων είναι
ένας οργανισμός που τρέφεται με κλισέ και συλλογικές φοβίες».

Χημικά όπλα. Σαντάμ. Και ο απαγχονισμός της αλήθειας από τη μύτη του Μπλαιρ – Πινόκιο (σκίτσο του Πλαντύ από το «Λ’ Εξπρές»)

Το 1970, ο Σέυμουρ Χερς τιμήθηκε με το Βραβείο Πούλιτζερ για ένα από τα
μεγαλύτερα scoop της παγκόσμιας δημοσιογραφίας: τη σφαγή 500 Βιετναμέζων
αγροτών από τον αμερικανικό στρατό στο Μάι Λάι του Βιετνάμ, στις 16 Μαρτίου
του 1968. Ο Αμερικανός δημοσιογράφος δούλευε τότε φρη-λανς και χρειάστηκε
πολλές εβδομάδες για να βρει σε όλη την Αμερική έναν διευθυντή εφημερίδας που
να ήταν διατεθειμένος να δημοσιεύσει τον καρπό των πολύμηνων ερευνών του.
Ακόμη κι όταν άρχισε να δημοσιεύει τις λεπτομέρειες εκείνης της σφαγής, έπρεπε
να περάσουν αρκετές ακόμη εβδομάδες για να καταλάβει ο υπόλοιπος αμερικανικός
Τύπος ότι το Μάι Λάι ήταν είδηση.

Ο Χερς συνέχισε να νοιώθει και τις επόμενες δεκαετίες αυτή τη μοναξιά. Την
ένοιωσε και το φθινόπωρο του 2001, όταν δημοσίευσε στο περιοδικό Νιου
Γιόρκερ ένα μακροσκελές ρεπορτάζ για τις πρώτες αμερικανικές στρατιωτικές
αποτυχίες στο Αφγανιστάν. Την ένοιωσε ακόμη με αφορμή τη συζήτηση για τα όπλα
μαζικής καταστροφής του Ιράκ, όταν εκείνος αμφισβητούσε την ύπαρξη αυτών των
όπλων και η πλειοψηφία των συναδέλφων του στήριζαν τις αναλύσεις τους στις
ανακοινώσεις της κυβέρνησης και του Πενταγώνου. H υπόθεση του BBC που μας
απασχόλησε πρόσφατα, λέει σε συνέντευξή του στη Ρεπούμπλικα, δεν
αποτελεί σύμπτωμα της κρίσης της ερευνητικής δημοσιογραφίας. Αποκαλύπτει την
κρίση ενός συστήματος, που χαρακτηρίζεται όχι από υπερβολική δημοσιογραφία ή
από επιθετική δημοσιογραφία, αλλά από έλλειψη δημοσιογραφίας. Είναι αλήθεια
ότι ο Άντριου Γκίλιγκαν έσφαλε και πρόδωσε την εμπιστοσύνη που συνδέει ένα
δημοσιογράφο με τους αναγνώστες ή τους ακροατές του. Άλλο τόσο έσφαλαν όμως οι
εκατοντάδες δημοσιογράφοι, διευθυντές και εκδότες, που δεν άσκησαν ποτέ
κριτική, δεν έθεσαν ποτέ ερωτήματα.

Πώς προκύπτουν οι δημοσιογραφικές επιτυχίες; Είναι θέμα τύχης, να σου
κτυπήσει, ας πούμε, μια μέρα την πόρτα μια μυστηριώδης πηγή και να σου
προσφέρει μια αποκλειστική είδηση; Όχι, απαντά ο Χερς. Τα scoop αποτελούν
πάντα προϊόν ερωτήσεων που θέτει ο δημοσιογράφος γύρω από στερεότυπα τα οποία
προέρχονται από την εξουσία, ιδιωτική ή δημόσια, και έχουν γίνει αποδεκτά από
την κοινή γνώμη. H ερευνητική δημοσιογραφία, ή απλώς η δημοσιογραφία, είναι
μια ανεξάρτητη και απροκατάληπτη έρευνα που μπορεί να προχωρήσει πέρα από την
«επίσημη αλήθεια». Και έχει ένα τίμημα: την απομόνωση. Επιτρέπεται η
χρησιμοποίηση πηγών που δεν κατονομάζονται; Ασφαλώς, δεν γίνεται διαφορετικά.
Πρέπει όμως να συνοδεύεται από τον αυστηρό σεβασμό των κανόνων. Πίσω από κάθε
«ανώνυμη» πηγή πρέπει να υπάρχει ένα σημειωματάριο, μια κασέτα, όπου θα
αναφέρονται όνομα, επώνυμο, τόπος της συνάντησης, περιεχόμενο της συνομιλίας.
H επιβίωση της δημοσιογραφίας προϋποθέτει υψηλές επαγγελματικές και ηθικές
προδιαγραφές, τις οποίες η πολιτική και η οικονομική εξουσία φυσικά αποθαρρύνουν.