Διαστάσεις Nέα, όμορφη, πιστή

Κατά την Ιερά Εξέταση, οι καλλιτέχνες που ζωγράφιζαν «ακόλαστους» πίνακες
αφορίζονταν, καταδικάζονταν σε βαριά πρόστιμα, τιμωρούνταν. Αλλά τον Βελάσκεθ
δεν τόλμησε να τον αγγίξει κανείς.

Ντιέγκο Βελάσκεθ: «Αφροδίτη στον καθρέφτη» (1649 – 1651)

Δεκάδες άρθρα έχουν γραφτεί, χιλιάδες φιλότεχνοι έχουν εκστασιαστεί κι ακόμη
περισσότεροι ερωτευμένοι έχουν εμπνευστεί από αυτή την υπέροχη «Αφροδίτη στον
καθρέφτη», που εξακολουθεί να διατηρεί το λάγνο και μυστηριώδες ύφος της
τέσσερις σχεδόν αιώνες μετά την αποκάλυψή της. Απ’ όποια πλευρά κι αν την
παρατηρήσεις, όσο κι αν επιμείνεις, αυτή η γυναίκα αρνείται να σε κοιτάξει.
Χαμένη στα όνειρά της, αδιάφορη και ταυτόχρονα τόσο προκλητική, παραμένει
αλώβητη από τον χρόνο, αιωνίως νέα, αιωνίως όμορφη, αιωνίως μόνη κι ας
αποτελεί σκοτεινό ή φωτεινό αντικείμενο του πόθου για γενιές και γενιές
αρσενικών. Ποια είναι; Ποια γυναίκα είχε στο μυαλό του ο Ντιέγκο Βελάσκεθ όταν
ζωγράφιζε αυτές τις υπέροχες «καμπύλες κιθάρας»; Ένας κριτικός τέχνης
ισχυρίστηκε πρόσφατα ότι το σώμα και το πρόσωπο σε αυτόν τον πίνακα ανήκουν σε
δύο διαφορετικές γυναίκες, ότι τα αντικείμενα του πόθου είναι δύο, όπως δύο
ηθοποιοί ερμήνευσαν τον ρόλο της γυναίκας που κυνηγούσε απελπισμένα ο Φερνάντο
Ρέι στην περίφημη ταινία του Λουις Μπουνιουέλ.

Έχει δίκιο; Κανείς δεν το ξέρει, ούτε θα το μάθει ποτέ. Αναρωτιέται κανείς πώς
θα αντιδρούσε η Μέρι Ρίτσαρντσον, εκείνη η Καναδή σουφραζέτα που στις 10
Μαρτίου του 1914 επιτέθηκε στον πίνακα μ’ έναν μπαλτά, αν μάθαινε ότι η
αντίπαλός της δεν ήταν μία, ότι αυτό το σύμβολο της ανδρικής καταπίεσης και
αλαζονείας ήταν ακόμη πιο σύνθετο απ’ ό,τι νόμιζε, ακόμη πιο άτρωτο ή ακόμη
πιο ευάλωτο. Θα τα ‘βαζε άραγε μαζί της με ακόμη μεγαλύτερη μανία ή θα το
ξανασκεφτόταν και θα την προσπερνούσε με μια χλευαστική ματιά; Αν μελετήσει
κανείς τη μετέπειτα διαδρομή αυτής της γυναίκας, μάλλον στο πρώτο συμπέρασμα
θα καταλήξει. Αφού έθεσε ανεπιτυχώς για τρεις φορές υποψηφιότητα με το
Εργατικό Κόμμα, η Ρίτσαρντσον εντάχθηκε τελικά στη Βρετανική Ένωση Φασιστών
του σερ Όσβαλντ Μόσλεϋ. Ύστερα από έναν χρόνο, όμως, τα παράτησε, υιοθέτησε
ένα παιδί και πέθανε ειρηνικά στο Χάστινγκς.

Ο Χάρυ Έιρις, κριτικός των Φαϊνάνσιαλ Τάιμς και εικονικός εραστής της
Αφροδίτης εδώ και 25 χρόνια, δεν συμφωνεί ότι πρόκειται για δύο γυναίκες. Αλλά
κι εκείνος δεν μπορεί να ξέρει. Άλλωστε η ματιά του έχει αλλάξει πολλές φορές
όλα αυτά τα χρόνια. Στην αρχή θαύμαζε το δέρμα, τις καμπύλες, αυτά τα υπέροχα
οπίσθια, αλλά σιγά σιγά συνειδητοποίησε ότι το κλειδί του πίνακα βρίσκεται
στην αντανάκλαση του προσώπου. Πριν από λίγο καιρό, με αφορμή την προσωρινή
μετακίνηση της Αφροδίτης από την Εθνική Πινακοθήκη του Λονδίνου στη Hayward
Gallery, είχε την ευκαιρία να θαυμάσει το έργο σε ένα νέο περιβάλλον, ανάμεσα
σε κεραμικούς Βούδες και γλυπτά του Έπσταϊν. Αλλά και πάλι η θεά του Έρωτα δεν
τον πρόδωσε. Πάντα απούσα, και πάντα τόσο οικεία, του παρέμεινε πιστή.