Σχεδιαστής φωτισμών, αυτός ο άγνωστος

Το «Λαχταρώ» της Σάρας Κέιν όπως το ανέβασε ο Λευτέρης Βογιατζής στο θέατρο «Οδού Κυκλάδων» φωτισμένο από τον Λευτέρη Παυλόπουλο

«Έως και τους φωτιστές έγραψες πάλι;..». Ατάκα-αστείο στα δημοσιογραφικά
γραφεία, όταν τα κείμενα για παραστάσεις παίρνουν έκταση απαγορευτική για τις
σημερινές απαιτήσεις συντομογραφίας στις εφημερίδες. Άρα; Ο φωτιστής,
τελευταίος τροχός της – θεατρικής – αμάξης;

Και όμως! Την τελευταία, πάνω – κάτω, εικοσαετία οι φωτισμοί εξελίχθηκαν σε
στοιχείο ζωτικό των θεατρικών – αλλά και των χορευτικών και των οπερατικών –
παραστάσεων και στην ελληνική σκηνή. Και ο φωτιστής – «σχεδιαστής φωτισμών»,
πια, κατά την «επίσημη» ορολογία, ώστε να μη συγχέεται με τον χειριστή της
κονσόλας που φωτίζει κάθε βράδυ την παράσταση… – έχει αναδειχθεί σε
παράγοντα αποφασιστικό για τη δημιουργία και τη λειτουργία μιας παράστασης,
ισάξιο με τους άλλους συντελεστές.

Καθυστερημένα, βέβαια, όπως συνήθως συμβαίνει στην πατρίδα μας… Και όταν
στην υπόλοιπη Ευρώπη και την Αμερική οι σχεδιαστές φωτισμών έχουν εξελιχθεί σε
ρυθμιστές, συχνά, των παραστάσεων, με σκηνικούς χώρους που δημιουργούν με τους
φωτισμούς τους και μόνο.

Στην Ελλάδα, στο θέατρο, η τέχνη του σχεδιασμού φωτισμών έχει μικρή
προϊστορία. Με «ηρωικούς πρωτοπόρους» μερικούς οπερατέρ – διευθυντές
φωτογραφίας στον κινηματογράφο – που φώτιζαν κάποιες παραστάσεις. Κατά κανόνα
«φιλικά», χωρίς συνήθως να αμείβονται και χωρίς να αναφέρεται το όνομά τους.

Ο Ντίντης Καρύδης – Φουκς που δεν υπάρχει πια, ο Ντίνος Κατσουρίδης, ο Νίκος
Καβουκίδης ανάμεσά τους. Οι φωτισμοί ήταν βασικά δουλειά του σκηνοθέτη με τη
βοήθεια του ηλεκτρολόγου του θεάτρου και με τη συνεργασία του σκηνογράφου.

Χρειάστηκε να φθάσει το σωτήριον έτος 1982, να δημιουργηθεί η σημαδιακή
«Σκηνή» και ο Λευτέρης Βογιατζής με τον Βασίλη Παπαβασιλείου που σκηνοθετούσαν
την εναρκτήρια «Σπασμένη στάμνα» του Κλάιστ να καλέσουν – από τον
κινηματογράφο πάντα… – τον Ανδρέα Μπέλλη, που γνώριζαν, για να φωτίσει την
παράσταση. Ο σχεδιαστής φωτισμών είχε γεννηθεί και στην Ελλάδα.

Έχουν περάσει σχεδόν είκοσι δύο χρόνια. Έχουμε πια πολλούς άξιους ανθρώπους
που υπηρετούν το είδος, συνήθως παράλληλα με τον κινηματογράφο, από τον
Φίλιππο Κουτσαφτή, τον Ανδρέα Σινάνο και την Κατερίνα Μαραγκουδάκη μέχρι τον
Παναγιώτη Μανούση και τη νεώτατη Μελίνα Μάσχα. Ο σχεδιασμός φωτισμών, βέβαια,
σε καμιά σχολή δεν διδάσκεται, η συντριπτική πλειονότητα των φωτιστών
«ερασιτέχνες» είναι, υπάρχουν πολλοί ακόμα που τους συγχέουν με τους
ηλεκτρολόγους των θεάτρων, αλλά τα επιτεύγματά τους είναι συχνά τόσο
αποφασιστικά, τόσο «απογειωτικά» για το παραστασιακό αποτέλεσμα, ώστε να τους
αξίζει μια ξεχωριστή μνεία.

Ανδρέας Μπέλλης

«Δεν έχω καμία παιδεία όσον αφορά το θέατρο. Τίποτα δεν ήξερα τότε και τίποτα
συνεχίζω να μην ξέρω. Στο θέατρο παραμένω ο απόλυτος ερασιτέχνης».
Απομυθοποιητικός για τον εαυτό του και με χιούμορ καταλυτικό ο Ανδρέας Μπέλλης
που θεωρείται σήμερα ο «πατριάρχης» – πολύ θα γελάσει με τον χαρακτηρισμό… –
των σχεδιαστών φωτισμών στην Ελλάδα.

«Ξέρετε τι νομίζω ότι έγινε και ξαφνικά πίστεψαν ότι γνωρίζω να φωτίζω
παραστάσεις; Είναι ότι “σκοτείνιασα” το θέατρο. Ενώ ώς τότε έριχναν πάρα πολύ
φως ώστε να φαίνονται οι διάφορες βεντέτες, εξαιτίας του Βογιατζή και του
Παπαβασιλείου και εξαιτίας μιας θεωρίας δικής μου, ότι, όταν δεν βλέπεις καλά
το πρόσωπο κάποιου και τον ακούς, παρακολουθείς καλύτερα τον λόγο, άρχισα να
“σκοτεινιάζω” τη σκηνή. Εξ ου και το παρατσούκλι μου “ο σκοταδιστής”!».

Το 1992 πρωτοεμφανίστηκε στο ελληνικό θέατρο ως σχεδιάστρια φωτισμών η
Ελευθερία Ντεκώ. Είναι όμως από τους ελάχιστους στην Ελλάδα που έχουν
σπουδάσει το αντικείμενό τους. Με σπουδές χορού, έφυγε για μεταπτυχιακά στο
Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης και εκεί, τυχαία, πήρε ως μάθημα επιλογής τον
σχεδιασμό φωτισμών. Μαγεύτηκε και «κόλλησε». Θα δουλέψει δυο χρόνια στη Νέα
Υόρκη και θα γυρίσει το 1992, οπότε και η σκηνοθέτιδα Νικαίτη Κοντούρη, με την
οποία είχαν εκεί γνωριστεί, θα της προτείνει να αναλάβει τους φωτισμούς στο
έργο της Κλαίρης Μιτσοτάκη «Οι παράξενοι λόγοι της κυρίας Μποβαρί» που ανέβαζε
στον Εξώστη του «Αμόρε».

Ελευθερία Ντεκώ

Νεώτερος όλων στη δουλειά – από τους πέντε που επέλεξα,
αντιπροσωπευτικά ελπίζω, να μιλήσω μαζί τους – ο Σάκης Μπιρμπίλης. «Ξεκίνησα
τελείως τυχαία», θα μου πει. «Σε ένα γύρισμα, ενώ δούλευα βοηθός οπερατέρ
(σ.σ.: αφετηρία του η σχολή Σταυράκου επίσης) γνώρισα την Ελευθερία Ντεκώ. Μου
μιλούσε για τη δουλειά της στο θέατρο και αυθόρμητα της λέω: “Βοηθό θέλεις;”.
Δούλεψα κοντά της δύο χρόνια κι άλλα δύο με τον Λευτέρη Παυλόπουλο. Ήταν οι
δάσκαλοί μου στο θέατρο». H πρώτη δουλειά που υπέγραψε ο ίδιος ήταν ο «Όλιβερ
Τουίστ» για τη Νανά Νικολάου στο ΔΗΠΕΘΕ Ρόδου, το 1997.

«Άλλο κινηματογράφος, άλλο θέατρο»

Λευτέρης Παυλόπουλος

Από τη σχολή Σταυράκου ξεκίνησε ο Λευτέρης Παυλόπουλος. Δεκαπέντε χρόνια ήταν
διευθυντής φωτογραφίας στον κινηματογράφο όταν ο Αντώνης Αντύπας τού πρότεινε
να κάνει τους φωτισμούς στο «Μην προσπερνάς την ευτυχία» που ανέβαζε το 1987
στο «Απλό Θέατρο». Δέχτηκε γιατί αγαπούσε το θέατρο – είχε παράδοση, η μητέρα
του ανήκε στη θέατρο – οικογένεια Χρυσοστομίδη. Και έμεινε.

«H εμπειρία του κινηματογράφου είναι αρκετή για να ξέρεις πώς λειτουργεί και
πώς κατευθύνεται ένα φως», μου λέει. «Αλλά το θέατρο έχει μια τελείως
διαφορετική αισθητική και άλλες απαιτήσεις. Το θέμα είναι να σε ενδιαφέρει και
να καθήσεις να μάθεις πράγματα γι’ αυτό».

Αλέκος Αναστασίου

Αγάπη για τη φωτογραφία, σχολή Σταυράκου, βοηθός οπερατέρ, διευθυντής
φωτογραφίας, κινηματογράφος, τηλεόραση, διαφήμιση είναι η πορεία και του
Αλέκου Αναστασίου. Και στο θέατρο πώς βρέθηκε; «Συμπτωματικά», η απάντηση. Το
1991 μια φίλη του, η Βαγγελιώ Σαραβάνου, που ανέβαζε το έργο του Σέπαρντ
«Ερυθρός σταυρός» τού ζήτησε να το φωτίσει – με την παράσταση αυτή άνοιξε
μάλιστα ο «Φούρνος».

Την τελευταία στιγμή…

Πόσο βασικός είναι ο ρόλος του σχεδιαστή φωτισμών σήμερα στην Ελλάδα;

«Με τα μέσα που υπάρχουν – κονσόλες, προβολείς… – έχει γίνει από τους
βασικούς συντελεστές», λέει η Ελευθερία Ντεκώ. «Και, μερικές φορές, χωρίς να
θέλω να πω τίποτα εναντίον της σκηνογραφίας που λατρεύω, το φως μπορεί να
παίξει σημαντικό ρόλο ακόμα κι αν δεν υπάρχει σκηνικό».

«Είναι πια μια από τις “καλές θέσεις στην ορχήστρα”, συμπληρώνει ο Σάκης
Μπιρμπίλης. «Το φως “ξεκλειδώνει” το έργο και τη δουλειά των υπόλοιπων
συντελεστών. Ένα “σταυροδρόμι” απ’ όπου περνάνε όλα τα στοιχεία του θεάματος».

Ο Αλέκος Αναστασίου διαφωνεί: «Όχι, βέβαια. Γιατί δεν έχει ιστορία ακόμη πίσω
της αυτή η δουλειά. Από την άλλη υπάρχει ένα λάθος στη λογική στησίματος των
παραστάσεων, ακόμη και τώρα που έχει προχωρήσει ο φωτισμός σαν κομμάτι τους.
Δεν υπάρχει συνήθως αρκετός χρόνος. Φωνάζουν τον φωτιστή την τελευταία στιγμή.
Και δεν “λειώνουν” οι φωτισμοί μαζί με τα σκηνοθετικά στοιχεία, τα
σκηνογραφικά…».

Και ο Λευτέρης Παυλόπουλος: «Ναι. Γιατί σ’ αυτή την εικοσαετία οι σκηνοθέτες
ένιωσαν την ανάγκη να έχουν εκτός από σκηνογράφο, ενδυματολόγο, μουσικό και
ένα φωτιστή που θα βελτίωνε τη θεατρική εικόνα».

«Ο κόσμος που πάει στο θέατρο έχει αρχίσει πια να έχει μεγαλύτερες απαιτήσεις
από το εικαστικό μέρος», κατά τον Ανδρέα Μπέλλη. «Δεν είναι τόσο άπειρος όσο
στις αρχές της δεκαετίας του ’80. Γιατί τα τελευταία χρόνια έχουμε
βομβαρδιστεί με τρομερά δυνατές εικόνες – από τα βιντεοκλίπ μέχρι τα σόου».