H παγκοσμιοποίηση της αρχιτεκτονικής

Χωμάτινη αρχιτεκτονική στην Ινδία. Στην εποχή των μεγάλων τεχνολογικών επαναστάσεων, οι άνθρωποι εδώ επιμένουν να κάνουν αρχιτεκτονική ακόμη και με τα ίδια τους τα χέρια

Ο κόσμος μοιάζει να μίκρυνε! Είναι η εποχή της απόλυτης κυριαρχίας των μέσων
μαζικής ενημέρωσης. Μαζικής και πολλές φορές ελεγχόμενης,
κατευθυνόμενης, ισοπεδωτικής. Ένας πολιτισμός δίχως σύνορα, δίχως όρια,
ξεχειλίζει παντού, γίνεται βίαιος, σαρωτικός, καταπνίγει κάθε διαφορετικότητα
και πολύ δύσκολα του αντιστέκεσαι.

Ζούμε σ’ έναν καθημερινό καταιγισμό πληροφοριών, σ’ έναν ανελέητο βομβαρδισμό
εικόνων από έναν κόσμο πλασματικό, που έχει αναγορεύσει το θέαμα σε πρωταρχική
αξία και αγαθό.

Είναι τελείως διαφορετικό όταν το τοπικό γίνεται οικουμενικό, επειδή κάτι
τέτοιο εκφράζει με αληθινό και αυθεντικό τρόπο την ανάγκη του κάθε ανθρώπου
για ζωή και επικοινωνία. Άλλωστε όλες οι μεγάλες και υπέροχες στιγμές του
ανθρώπινου πολιτισμού ήταν εκείνες που έδιναν σημασία και ανεδείκνυαν με
σεβασμό την ιδιαιτερότητα του ενός. Το να προσπαθήσεις να εξηγήσεις το άγνωστο
με τον δικό σου προσωπικό τρόπο έχει αξία, να απαντήσεις από τη δική σου
σκοπιά στο ίδιο ερώτημα.

Στις μέρες μας υπάρχει μεγαλύτερη ανάγκη να ταξιδέψουμε και να ανακαλύψουμε
τον κόσμο, σήμερα που οι αποσπασματικές, κατακερματισμένες εικόνες του
εισβάλλουν – με την τηλεόραση – καθημερινά στο σπίτι μας και μας δημιουργείται
η ψευδαίσθηση ότι μας αποκαλύπτεται.

H αρχιτεκτονική αποτελεί τον καθρέπτη της ζωής της ίδιας και δεν θα
μπορούσε βεβαίως να ξεφύγει από τα σύγχρονα καταναλωτικά πλαίσια, με
αποτέλεσμα να ισχύουν και για αυτήν οι κερδοσκοπικοί κανόνες της αγοράς.
Κανόνες που βασίζονται κυρίως στο marketing μιας εμπορευματοποιημένης
αρχιτεκτονικής, στην προώθηση, δηλαδή, του «κτιρίου-προϊόντος» στην παγκόσμια
αγορά.

Παρουσιάζεται η εικόνα μιας παγκόσμιας αρχιτεκτονικής – προερχόμενη από τα
μεγάλα μητροπολιτικά κέντρα της Δύσης – σύμφωνα με την οποία πρέπει όλοι,
συνειδητά ή ασυνείδητα, να συμπλεύσουν για να μη θεωρηθούν οπισθοδρομικοί, έξω
από το κυρίαρχο, και διαφημιζόμενο με όλους τους δυνατούς τρόπους, νέο
ρεύμα.

H αρχιτεκτονική που προβάλλεται, προωθείται και καθιερώνεται διεθνώς, είναι
αυτή που διαρκώς εμφανίζεται ως καινούργια, ως τάχατες η νέα πρωτοπορία, μια
εφήμερη μόδα που πρέπει συνεχώς να αλλάζει, έτσι ώστε να καταπλήσσει με τις
καινοτομίες της και το νεωτερικό της πρόσωπο και, εν τέλει, φυσικά να
«πουλάει».

Τέτοια δείγματα είναι πλέον καθημερινό φαινόμενο, τόσο που να μην ξενίζουν πια
κανέναν και να αποτελούν τον κανόνα παρά την εξαίρεση. Αρκεί να ξεφυλλίσει
κανείς ένα περιοδικό αρχιτεκτονικής, μόδας ή ποικίλης ύλης για να δει στις
ιλουστρασιόν σελίδες του τα ίδια σχεδόν κτίρια να παρουσιάζονται στον διεθνή
χώρο και τα οποία, εκ των πραγμάτων, αποτελούν τα νέα πρότυπα της
αρχιτεκτονικής. Μουσεία, αεροδρόμια, εκθεσιακοί χώροι και πρώτα απ’ όλα τα
τεράστια κτίρια γραφείων των πολυεθνικών εταιρειών, σύμβολα της οικονομικής
ισχύος τους.

Για τον λόγο αυτό βλέπουμε συχνά ένα κτίριο να διαφημίζεται με κάθε δυνατό
τρόπο πολύ πριν αυτό κτισθεί, να γράφονται απίθανες θεωρητικές
αναλύσεις από «επαγγελματίες» κριτικούς για τη μεγάλη αρχιτεκτονική και
καλλιτεχνική αξία του, αλλά και το τεράστιο άλμα που ο δημιουργός του
κατόρθωσε να κάνει… προς το μέλλον. Και για να έχει τα αναμενόμενα
αποτελέσματα η διαφήμιση, πρέπει να επενδυθεί το «κτίριο-εμπόρευμα» με μια
μυθολογία, να έχει «πρωτοποριακή εμφάνιση» και να καταπλήσσει με τις
εικονογραφικές θεαματικές αρχιτεκτονικές του ακροβασίες. Πώς αλλιώς θα
πουλήσει, αν έστω και λίγο μοιάζει με τα διπλανά του; Σήμερα ο κόσμος όλος
έχει γεμίσει από «περιπλανώμενους μικροπωλητές»! Αρχιτέκτονες που
συμπεριφέρονται ως «μόδιστροι» και πουλάνε την πραμάτεια τους στα πανέρια της
διεθνούς αγοράς, στην προσπάθειά τους να αποκτήσουν φήμη και εκείνη την
«εικονική επιτυχία», που τόσο είναι επιβεβλημένη στην εποχή μας.

Έτσι, εδώ και χρόνια έχουν κάνει την εμφάνισή τους οι «πολυεθνικοί
αρχιτέκτονες», τα… σαΐνια που κυκλοφορούνε ανά τον κόσμο και
κάνουν τα φοβερά πράγματα…, που έγραφε ο Άρης Κωνσταντινίδης, οι αστέρες
της αρχιτεκτονικής που οργώνουν στην κυριολεξία τον κόσμο, τα Πανεπιστήμια, τα
μουσεία, τις εκθέσεις… Και η αγορά βεβαίως στην οποία απευθύνονται απλώνεται
σε όλα τα μήκη και τα πλάτη της Γης, στα πλαίσια της παγκοσμιοποίησης και των
νέων δεδομένων που αυτή επιβάλλει. Πελάτες πλέον είναι τεράστιες πολυεθνικές
εταιρείες, οργανισμοί, ακόμη και ολόκληρες κυβερνήσεις κρατών που προσδοκούν
να αποκομίσουν οφέλη από τις «αρχιτεκτονικές» επενδύσεις τους.

H κακογουστιά της καθημερινότητας

Πού να κοιτάξεις γύρω σου και να ευχαριστηθεί το μάτι σου, αλλά και να
ηρεμήσει η ψυχή σου, μέσα σ’ αυτήν την καθημερινή κακογουστιά; Τα κτίριά μας,
το σημερινό μας πρόσωπο το βλέπεις με τον πιο αποκαλυπτικό τρόπο ανεβαίνοντας
την Κηφισίας. Κτίρια φανταχτερά, προκλητικά, αστραφτερά, δύσμορφα που
προσπαθούν επιδεικτικά, μέσω μιας γυαλιστερής νεοπλουτίστικης πολυτέλειας, να
διαφοροποιηθούν πάση θυσία από τα γειτονικά τους. Ναρκισσιστικές και
αλλοπρόσαλλες μορφές, ασπόνδυλες και ανερμάτιστες, «παχύσαρκες» που φουσκώνουν
αφύσικα, χωρίς μέτρο και βασίζονται περισσότερο σε… συνταγές ζαχαροπλαστικής
παρά σε στοιχειώδεις συνθετικούς και κατασκευαστικούς κανόνες. Εδώ τα
αρχιτεκτονικά μέλη, η κολόνα, το δοκάρι, η πλάκα χρησιμοποιούνται σαν να ήταν
ανεξάρτητα και ετερόκλητα στοιχεία μεταξύ τους, να μην επιτελούν καμία δομική
ή στατική λειτουργία και τοποθετούνται ως διακοσμητικά στολίδια κατά την
ελεύθερη κρίση του «αρχιτέκτονα», ώστε να εντυπωσιάσουν όσο το δυνατόν
περισσότερο ένα αδηφάγο, αχόρταγο και άπληστο καταναλωτικό κοινό!

Και όλα αυτά, πάνω στα καταπληκτικά ερείπια μιας άλλης αρχιτεκτονικής, μιας
άλλης, στοχαστικής και μετρημένης ζωής. Αλλά ποιος νοιάζεται για όλα αυτά;

Αναζητώντας τον άγνωστο χώρο

Σημασία δεν έχει πια να διαρκέσει το κτίριο στο χρόνο, να συνταιριάζεται με
αυτό που υπήρχε και με αυτό που θα έρθει, αλλά να αποδώσει μόνο οικονομικά.
Εδώ θέση έχει μόνον το κέρδος και όλα τα άλλα είναι ρομαντικές ευαισθησίες
μερικών που δεν μπορούν να… δουν μπροστά, να συμπορευτούν με τις παγκόσμιες
αλλαγές των πραγμάτων.

Έτσι, όμως, η αρχιτεκτονική ευτελίζεται, απαξιώνεται και χάνει την πανάρχαια
και ουσιαστική της αποστολή, που είναι να στεγάζει τον άνθρωπο σε δοχεία
ζωής. Να μην ενδιαφέρεται, δηλαδή, ο αρχιτέκτων πώς θα εντυπωσιάσει με τα
φοβερά μορφολογικά επιτεύγματα και τις φαντασιολογίες του, ούτε ηδονικά και
αυτάρεσκα να αυταπατάται για το ότι αναφέρεται στο μέλλον. H ανάδειξη και η
καταξίωση στον παγκόσμιο χάρτη δεν είναι ο σκοπός.

Ο στόχος νομίζω για κάθε αρχιτέκτονα είναι αντιθέτως η… βασανιστική και
μοναχική αναζήτηση του άγνωστου χώρου, του χώρου που προσπαθεί να
εκφράσει όσο το δυνατόν καλύτερα το σήμερα, που είναι όμως την ίδια στιγμή η
άλλη όψη του χθες και του αύριο.

Γιατί ο βαθύτερος σκοπός του είναι να προσβλέπει και να οραματίζεται την
«ιδανική του πόλη». Τα κτίριά του να εμπεριέχουν εκείνα τα «κοινά και
κύρια» στοιχεία, για να συνδέονται αρμονικά με άλλα κτίρια που υπήρξαν στο
παρελθόν, αλλά και με αυτά που πρόκειται να υπάρξουν, έτσι ώστε «…
να τρεμοπαίζουν πάνω τους οι ανταύγειες του μέλλοντος», που ανέφερε ο
Andre Breton.

Αν το αρχιτεκτόνημα έχει αρετές και ποιότητες, τότε μιλάει από μόνο του, δεν
χρειάζεται κανέναν ατζέντη!! Υπάρχει, βρίσκεται εκεί και αν βγαίνει κάποιο
νόημα αυτό θα το δείξει μόνο ο χρόνος. Ούτως ή άλλως, η ουσιαστική, απόλυτη
και καταλυτική ιδιότητα του χρόνου αυτή είναι, να αποκαλύπτει!

Ο Τάσης Παπαϊωάννου είναι αρχιτέκτων, αναπληρωτής καθηγητής του Εθνικού
Μετσόβιου Πολυτεχνείου