Yπάρχουμε… Συνυπάρχουμε;

«Εάν κανείς προσπαθήσει να σας εκφοβίσει, πείτε του ότι είναι ένας νάνος, ενώ
εμείς ανήκουμε σε ένα ένδοξο έθνος». Αυτά έλεγε ο Σαντάμ Χουσεΐν στους
Ιρακινούς, ζητώντας τους να θυσιαστούν γι’ αυτόν. Όταν όμως τον έβγαλαν από το
λαγούμι, όπου είχε κρυφτεί (λένε πως), είπε: «Είμαι ο Σαντάμ Χουσεΐν και θέλω
να διαπραγματευθώ». Μετά, οι εικόνες του τυράννου έκαναν τον γύρο του κόσμου.
Εικόνες ασυνήθιστες, όπου ο τύραννος μοιάζει με τους αξιολύπητους άστεγους που
βλέπουμε στις δυτικές μητροπόλεις. Ο τύραννος έχει αποκτήσει ξαφνικά
ανθρώπινες διαστάσεις. Γι’ αυτό, βλέποντας κανείς το ανοικτό στόμα του
τυράννου, καθώς φωτίζεται από τον «υγειονομικό» φακό, μπορεί να αναρωτηθεί:
είναι το ίδιο στόμα που διέταξε τη δολοφονία 200.000 Κούρδων και 50.000
σιιτών, που άρχισε τον πόλεμο με τον Ιράν, που έδωσε τη διαταγή για την
εισβολή στο Κουβέιτ, που διέταξε χιλιάδες δολοφονίες και εκτελέσεις των
πολιτικών αντιπάλων του;

***

Πριν από πολλά χρόνια η Χάνα Άρεντ μίλησε για την «κοινοτοπία του
κακού». Μια θεωρία που διετύπωσε καθώς παρακολουθούσε τη δίκη του ναζιστή
Άντολφ Άικμαν. Ο Άικμαν, ο οποίος ευθυνόταν για ένα από τα μεγαλύτερα
εγκλήματα στην ιστορία της ανθρωπότητας, το Ολοκαύτωμα, φαινόταν ένας μέτριος,
κοινός, αξιολύπητος άνθρωπος… «Το πρόβλημα με τον Άικμαν», έγραφε η Χάρεντ,
«είναι ότι υπάρχουν πολλοί που του έμοιαζαν και οι οποίοι… ήταν και είναι
τρομακτικά ομαλοί». H «κοινοτοπία του κακού» μάς βοηθά όχι να απενοχοποιήσουμε
τους τυράννους, αλλά να κατανοήσουμε το «κακό». Και το κακό δεν πρέπει να το
ψάξει κανείς στον χαρακτήρα ή στην ψυχοσύνθεση του τυράννου, αλλά στο πεδίο
της εξουσίας και στα πολιτικά συστήματα που εγκαθιδρύουν, τα οποία επιτρέπουν
και επιβάλλουν τέτοια εγκλήματα. H εξήγηση πρέπει να είναι προπαντός πολιτική
και κοινωνική, όχι ψυχολογική και ατομική. Οι τύραννοι συνήθως δεν μετανιώνουν
για τα εγκλήματά τους, αλλά χωρίς την εξουσία του τρόμου γίνονται άνθρωποι
κοινοί έως αξιολύπητοι…

***

Ο τύραννος όμως δεν μπορεί να κρατήσει τις ανθρώπινες διαστάσεις που
έχει αποκτήσει. Την ίδια στιγμή οι «νικητές» θα φροντίζουν να τον μετατρέψουν
σε ένα ταπεινωμένο ζώο που του ελέγχουν τα δόντια, όπως κάνουν οι Ιρακινοί
χωρικοί με τις αγελάδες στην αγορά. Είναι η εικόνα του εχθρού-ζώου. Και «οι
αγοραστές αυτής της εικόνας είμαστε όλοι εμείς, οι καταναλωτές των τηλεοπτικών
πολέμων», γράφει η Ιταλίδα δημοσιογράφος Μπάρμπαρα Σπινέλι. Στη Νέα Υόρκη η
εικόνα του εχθρού-ζώου θα προβληθεί σε γιγαντοοθόνες. Όπως η εικόνα του
Γκόλντστάιν στο μυθιστόρημα του Όργουελ «1984». Ο Γκόλντστάιν είναι ο
κατ’εξοχήν «εχθρός του λαού», ο «μεγάλος υπονομευτής», το φοβερό σκιάχτρο. H
εικόνα του προβάλλεται κατά τακτά χρονικά διαστήματα στις οθόνες και τις
γιγαντοοθόνες της Ωκεανίας. «Το πρόσωπό του έμοιαζε με εκείνο ενός προβάτου»,
σημειώνει ο Όργουελ, «και η φωνή του επίσης είχε την ιδιότητα της φωνής ενός
προβάτου». Το πρόγραμμα που εκπέμπει συνέχεια το πρόσωπο του Γκόλντσταϊν, και
που επιμελείται το υπουργείο της Ειρήνης, ονομάζεται «δυο λεπτά Μίσους». Ο
Γκόλντστάιν που προβάλλεται τώρα ως ο τρομακτικός εχθρός ήταν κάποτε ένας από
τους πιο στενούς συμμάχους του Κόμματος. Και ο Σαντάμ δεν ήταν κάποτε ο
σύμμαχος της Ουάσιγκτον, του Παρισιού, της Βόννης, του Λονδίνου και της Ρώμης;
Δεν ήταν ο ίδιος ο Ράμσφελντ που πήγε στη Βαγδάτη τον Δεκέμβριο του 1983 και
τον Μάρτιο του 1984 για να επαναβεβαιώσει τη στήριξη της Δύσης στον τύραννο;
Αλλά πού καιρός για τέτοιες ερωτήσεις… «Την επόμενη στιγμή», γράφει ο
Όργουελ, «μια αποκρουστική ομιλία… ξέσπασε από τη γιγαντοοθόνη στο βάθος του
δωματίου… Το Μίσος είχε πάρει μπρος».

Ο Γκαζμέντ Καπλάνι είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος.