TEPΨIXΟPH ΠAΠAΣTEΦANΟY Ο μύθος μιας χορωδίας

Ο Μίκης Θεοδωράκης συγχαίρει την Τερψιχόρη Παπαστεφάνου στην πρώτη εκτέλεση και, παράλληλα, ηχογράφηση της «Ρωμιοσύνης»

Καλλιτεχνική Χορωδία Τρικάλων – Διεύθυνση: Τερψιχόρη Βολοβίνη-Παπαστεφάνου. Σ’
εμάς, του ’60 τους «εκδρομείς», λένε πολλά αυτός ο τίτλος κι αυτό το όνομα.
Ταυτισμένα με τα τραγούδια του Μίκη Θεοδωράκη, τα οποία δημιουργικά
μετέπλασαν, έδειξαν και άλλες «όψεις» τους και με πάθος τα διέδωσαν. Ένας
μύθος συνδεδεμένος με ημέρες δύσκολες, αλλά και έντονα και ουσιαστικά
αγωνιστικές, ημέρες παλμού και συγκίνησης.

Εύλογα, λοιπόν, το αυτοβιογραφικό, αλλά «κεντρωμένο» στη δημιουργία και στη
δράση της Χορωδίας Τρικάλων, βιβλίο της Τερψιχόρης Παπαστεφάνου, που
κυκλοφορεί τις ημέρες αυτές από τις Εκδόσεις Προσκήνιο του Άγγελου Σιδεράτου,
φέρει τον τίτλο «Ο μύθος μιας χορωδίας».

Γεννήθηκε στον Βόλο η Τερψιχόρη Βολοβίνη. Το πιάνο που υπήρχε στο πατρικό
σπίτι ήταν ένα από τα «παιδικά παιχνίδια» της. Την έφερε όμως στο Ωδείο του
Βόλου, για να συνεχίσει τις σπουδές της στην Αθήνα. Ελληνικό Ωδείο, Εθνικό
Ωδείο, όνειρα για πιανιστική καριέρα, ο θάνατος του πατέρα της Νίκου Βολοβίνη,
οικονομικές δυσκολίες και αποδέχεται το 1952 την πρόταση του Μανόλη Καλομοίρη
να αναλάβει τη διεύθυνση του παραρτήματος του Εθνικού Ωδείου στα Τρίκαλα.

Φτάνει εκεί άγνωστη μεταξύ αγνώστων. Της συστήνουν τον δικηγόρο Λεωνίδα
Παπαστεφάνου, αριστερό, ΕΑΜίτη που είχε βγει στο βουνό, συνήγορο πολιτικών
κρατουμένων, αλλά και λάτρη της μουσικής. Θα γίνει το στήριγμά της και σύντομα
ο σύντροφός της στη ζωή μέχρι τον θάνατό του, το ’90, και πατέρας της κόρης
της, της Σάντης όπως την φωνάζουν, της πιανίστας Αλεξάνδρας Παπαστεφάνου.

Το ωδείο οργανώνεται σε σταθερή βάση, ενώ σχεδόν αμέσως δημιουργούν την
Καλλιτεχνική Χορωδία Τρικάλων. Πάνω σε μια βάση ερασιτεχνών που, αν και χωρίς
ίχνος μουσικών γνώσεων, «ρούφαγαν σαν σφουγγάρι και μάθαιναν με το αυτί έργα
κλασικά, πολύ δύσκολα». H ανταπόκριση είναι απρόσμενη και οι κριτικές
διθυραμβικές.

Το 1963 είναι ένας σταθμός: η «συνάντηση» της Χορωδίας Τρικάλων με τη μουσική
τού Μίκη. Ο «Επιτάφιός» του αγγίζει βαθιά την Τερψιχόρη Παπαστεφάνου και τον
διασκευάζει για χορωδία όπως και άλλους κύκλους τραγουδιών του ενώ, όταν τα
παρουσιάζει σε συναυλίες, τη Χορωδία συνοδεύει – τόλμημα μέγα τότε… – λαϊκή
ορχήστρα. Τεράστια επιτυχία: συναυλίες, τραγούδια, δίσκοι, ταξίδια… H
Χορωδία γίνεται θεσμός. Από τους κόλπους της θα ξεπηδήσει ένας Δημήτρης
Καβράκος – ο διάσημος πια μπάσος – ή η Έλση Σαράτση της Λέσχης του Δίσκου. H
ιδεολογική τοποθέτηση όμως της δημιουργού της και του Λεωνίδα Παπαστεφάνου και
μικρά τοπικά συμφέροντα γίνονται αφορμή για έναν πόλεμο νεύρων που καταλήγει
στη διάλυσή της. «Έχει μείνει βαθιά μέσα μου μια πικρία που σπάνια την
εκφράζω», μου λέει, «αλλά μετράει περισσότερο η ικανοποίηση από το
αποτέλεσμα».

Το ’66 εγκαθίστανται στην Αθήνα. Στην επταετία της δικτατορίας η Τερψιχόρη
Παπαστεφάνου θα σιωπήσει, αλλά δεν θα αδρανήσει. Μελοποιεί Ρίτσο, Βρεττάκο,
Παναγιωτούνη, Έλλη Παπαδημητρίου και το «Άσμα ασμάτων» στη μετάφραση του
Γιώργου Σεφέρη, έργα που θα ηχογραφήσει μετά τη μεταπολίτευση. Τότε,
παράλληλα, δημιουργεί καινούργια χορωδία – και πάλι από τα σπλάχνα της
ξεπετάγονται ονόματα όπως η σοπράνο Σόνια Θεοδωρίδου, η Αλίκη Καγιαλόγλου… –
και ξαναπιάνει τις συναυλίες. Σήμερα, η Τερψιχόρη Παπαστεφάνου, αειθαλής,
διδάσκει τη Χορωδία του Δήμου Αμαρουσίου, τη Χορωδία του ΟΣΕ και τη Χορωδία
της Εθνικής Τράπεζας.

Πλούσια μουσική, ιδιόμορφος χαρακτήρας

H Τερψιχόρη Παπαστεφάνου με τον Βασίλη Τσιτσάνη, ύστερα από μια συναυλία στο «Κεντρικόν» (1965)

«Στις λίγες φορές που αντάμωσα τον M. Θεοδωράκη, πάντα μέσα σε χώρους
εορτών, τελετών ή πρόβας, σχημάτισα τη γνώμη ότι έχει έναν χαρακτήρα παιδιού.
Με τα καλά του και τ’ άσχημά του. Είναι τρυφερός, ευαίσθητος, ανασφαλής, μα
συγχρόνως πεισματάρης και σκληρός. Με λίγα λόγια, “καλλιτέχνης”. Πολλοί λένε
ότι ο χαρακτήρας του δεν βαδίζει με τη μουσική του. Νομίζω ότι είναι λάθος.
Γιατί μέσα από τη μουσική του, που είναι τόσο πλούσια σε χρώμα, ρυθμό,
εναλλαγές, φαίνεται αυτό το ιδιόμορφο του χαρακτήρα του M. Θεοδωράκη. Οι
ατέλειωτες εναλλαγές. Ο M. Θεοδωράκης είναι ευφυής και, βέβαια, καλλιεργημένο
άτομο. Χάρη στον M. Θεοδωράκη γνωρίστηκε ο πολύς κόσμος με το έργο των μεγάλων
ποιητών. Είναι ο πρώτος που μελοποίησε ολοκληρωμένα έργα των ποιητών μας
(εκτός από τον Μανόλη Καλομοίρη, που δημιούργησε σε άλλο ύφος), που έγραψε
κύκλους τραγουδιών πάνω στα πιο όμορφα ποιήματα, δίδαξε στους νεώτερους και
μπορώ να πω δημιούργησε σχολή. Είναι ο ικανότερος όλων να ξεσηκώνει τις μάζες,
να συγκινεί τους πολλούς, να δονεί το ακροατήριο. Δεν φτάνει η διάθεση να το
κάνεις. Πρέπει να ‘χεις και το χάρισμα. Κι αυτός το έχει».

Σιωπηρή έκρηξη

«Όταν έγινε η επαφή μου με τη μουσική τού M. Θεοδωράκη έγινε μια σιωπηρή
έκρηξη μέσα μου. H μουσική μου πλευρά δονήθηκε, αλλά παράλληλα ταρακουνήθηκα
από τους στίχους πάνω στους οποίους πάταγε για να γράψει τις όμορφες μελωδίες
του. Ήταν σαν να ‘κανα μια συμφωνία με τον εαυτό μου, σαν να ‘παιρνα εκδίκηση
για τη θλίψη που ένιωθα με ό,τι γινόταν γύρω μου, για την ασχήμια που θόλωνε
την ομορφιά των απλών ανθρώπων. H μουσική πάει παντού και ο στίχος καβάλα στη
μουσική πάει μαζί της. Θα φτάσουν τα μηνύματα των καιρών μακριά, θ’ ακουστούν
χωρίς να μπορούν οι «μικροί» να σταματήσουν το μεγάλο ποτάμι. Και έγινε το
όνειρο πραγματικότητα. H φωνή της Χορωδίας έφτασε παντού. Μαζί της οι
καταπληκτικοί στίχοι του “Επιτάφιου” και της “Ρωμιοσύνης” του Γιάννη Ρίτσου,
“Βράχο βράχο τον καημό μου” του Δ. Χριστοδούλου, το “Όνειρο” από τον νεκρό
αδελφό σε στίχους του Μίκη Θεοδωράκη. Όλα πάνω σε μουσική του Μίκη Θεοδωράκη».

INFO

«Ο μύθος μιας χορωδίας» της Τερψιχόρης Παπαστεφάνου. Εκδόσεις Προσκήνιο. Σελ.
160. Τιμή: 11,74 ευρώ.