Ψυρή, η συνοικία των λαϊκών ηρώων

H πλατεία των Αγίων Ασωμάτων και τα γύρω σπίτια (στου Ψυρή) γύρω στο 1835 σε υδατογραφία αγνώστου καλλιτέχνη (που φυλάσσεται στο Μουσείο της Πόλεως των Αθηνών)

Οι αδικοχαμένοι αγωνιστές του ’21, οι μόρτηδες, οι κουτσαβάκηδες, οι
τραμπούκοι… Οι λαϊκοί ήρωες του Ψυρή «αφηγούνται» την ιστορία τους, σε ένα
βιβλίο για μια συνοικία της Αθήνας που τα τελευταία χρόνια «ανασταίνεται».

Στην Πλατεία Ηρώων, στην καρδιά του Ψυρή, που είναι σήμερα πια γεμάτη ουζερί,
μπαρ και καφέ σαντάν, γεμάτα κόσμο, πριν από εκατόν πενήντα χρόνια υπήρχαν
λίγα καφενεία και δεν τολμούσες να περάσεις. Ήταν η εποχή της κατοχής της
Αθήνας από τους συμμάχους, λόγω της εμπλοκής της Ελλάδας στον Κριμαϊκό Πόλεμο
του 1854-7. Άγγλοι και Γάλλοι είχαν φέρει μαζί τους τη χολέρα, την «ξένη» όπως
την έλεγαν, και οι άνεργοι Αθηναίοι έκαναν πιάτσα περιμένοντας τον πελάτη για
ν’ αναλάβουν χρέη νεκροθάφτη. Αυτοί ήταν οι μόρτηδες – από τη γαλλική λέξη
mort – θάνατος. Φουκαράδες – εκπεσόντα παλικάρια – γιοι των αγωνιστών του ’21
που μετέφεραν τα θύματα σε κάρα με ασβέστη και τα έθαβαν σε κοιμητήρια. Τι
θάρρος…

Όπου φτώχεια και γκρίνια. Ο δεκανέας Δημήτρης Κουτσαβάκης και οι όμοιοί του
έστηναν παντού καβγάδες στη συνοικία των μικρών εμπόρων, των εργατών, των
τεχνιτών, που υπέφερε από λειψυδρία. Οι υποψήφιοι πολιτευτές και κομματάρχες
παραμονές των εκλογών έκαναν εδώ την εμφάνισή τους και στρατολογούσαν
προσωρινούς συνεργάτες. Κερνούσαν καφέδες «πέντε φύσα και μια ρούφα» και
μοίραζαν τα γνωστά τότε πούρα Αβάνας – τα τραμπούκος, απ’ όπου πήραν το όνομά
τους οι τραμπούκοι.

Οι κουτσαβάκηδες προκειμένου να «προσληφθούν» έμπαιναν στη σειρά και
ζητωκραύγαζαν ένας ένας. Προσλαμβάνονταν όσοι είχαν δυνατή φωνή. Οι άλλοι «δεν
έκαναν ούτε για ζήτω» κι έμεναν φτωχοί, άνεργοι και εριστικοί, μέχρι που ο
περιβόητος αρχηγός της Αστυνομίας Μπαϊρακτάρης εξολόθρευσε τους Σαμψών έναν
έναν κόβοντάς τους την πολύτιμη μαγκιά. Κούρεμα με την ψιλή, ξύρισμα του
μύστακος, κόψιμο του μανικιού του σακακιού που κρεμόταν ελεύθερο για να
πιάνουν άνετα την «κάμα», κόψιμο της μυτερής άκρης των παπουτσιών και δημόσια
περιφορά τους στην πλατεία για να γίνουν περίγελως.

Πλούσιο σε σπαρταριστό ανεκδοτολογικό υλικό το βιβλίο της γνωστής ξεναγού
Άρτεμιδος Σκουμπουρδή μοιράζει την ύλη του στα έμψυχα και τα άψυχα. Κάτοικος
Ψυρή – μαθαίνουμε – ήταν και ο κοσμοκαλόγερος Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης και ο
πρώτος Έλληνας αρχαιολόγος και αγωνιστής του ’21 Κυριάκος Πιττάκης. Προσωρινός
κάτοικος υπήρξε ο Λόρδος Μπάιρον, που κατέλυσε στο σπίτι της «Κόρης των
Αθηνών» Τερέζας Μακρή. Χάρη σ’ αυτόν η Αθηναία Τερέζα γνώρισε την αθανασία
μέσα από ένα περιπαθές ποίημα, αφού σύμφωνα με διάφορες μαρτυρίες ο Μπάιρον
απέτυχε στην προσπάθειά του να εξαγοράσει έναντι αδράς αποζημιώσεως την τιμή
της μούσας του, αξιοποιώντας ένα ιδιότυπο έθιμο του μουσουλμανικού δικαίου, το
«κεπίν».

Καταφύγιο παθών όχι μόνο πολιτικών αλλά και ερωτικών ήταν του Ψυρή,
όπου λειτούργησαν και μερικά από τα πρώτα θέατρα της Αθήνας. Το πρώτο
λιθόκτιστο χτίσθηκε στη σημερινή οδό Μενάνδρου, σε οικόπεδο που παραχώρησε το
κράτος σε Ιταλό ηθοποιό. Τα θεωρεία πουλήθηκαν όλα σε επώνυμους Αθηναίους.
Ένας απ’ αυτούς, ο Δούκας ο Συνταγματάρχης, γοητευμένος από την Ιταλίδα αοιδό
και γόησσα Λούλη, που του είχε φάει όλη την περιουσία, άφησε πίσω του την
παροιμιώδη φράση «Στο διάβολο ας πάει και το παλιάμπελο» τη βραδιά που η Λούλη
έδειξε «τας κνήμας της υπέρ την επιγονατίδα». Το παλιάμπελο ήταν «το τελευταίο
λείψανο» της περιουσίας του γερο-Δούκα.

Στα στέκια του Παπαδιαμάντη

Αληθινό περιβόλι ιστοριών – ανθολογημένων από ιστορικές πηγές και τα κείμενα
των χρονογράφων της Αθήνας, το βιβλίο συμπληρώνεται με μια πλήρη ξενάγηση στα
μνημεία. Εδώ βρίσκεται η αρχαιότερη εκκλησία της Αθήνας, ο Αι-Γιάννης της
Κολώνας – ιδρύθηκε το 565 πάνω στο αρχαίο ιερό του ήρωος-ιατρού Τοζάρεως – στη
σημερινή οδό Ευριπίδου, εδώ έζησε ο Κοσμοκαλόγερος Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης,
στο κελί των Αγίων Αναργύρων και στης κυρα-Αχιλλέαινας στην οδό Καλαμιώτη και
σ’ ένα ανήλιο κελί της οδού Αριστοφάνους.

Στην ταβέρνα του Καχριμάνη στην οδό Σαρρή και σε άλλα καπηλειά τα ‘τσουζε ο
«δράκος» της ελληνικής λογοτεχνίας, ο ρακένδυτος και πένης, όπως οι
περισσότεροι σύνοικοί του, σ’ αυτήν τη γειτονιά της ανισότητας, της φτώχειας,
του γλεντιού και της ελευθερίας, που ζωντανεύει ξανά μετά από χρόνων
εγκατάλειψη μέσα από επιχειρηματικές δραστηριότητες και αισθητικές
παρεμβάσεις.

INFO

Άρτεμις Σκουμπουρδή, «Ψυρή, η γειτονιά των Ηρώων», Εκδόσεις Πατάκη, Σελ. 182,
τιμή: 22 ευρώ.