TPITH AΠOΨH Tο ξέφραγο χωράφι

Υπάρχουν αρκετοί θεμιτοί τρόποι να «διαβάσει» κανείς τα αποτελέσματα της
προσφάτως δημοσιευθείσας έρευνας για τις στάσεις, τις αντιλήψεις και τις αξίες
στην Ελλάδα. Ο ένας, αυτονόητα διαπιστωτικός αλλά όχι ιδιαίτερα ωφέλιμος,
είναι να αντιληφθούμε πόσο άλλαξε η κοινωνία μας αυτά τα τελευταία χρόνια. Δεν
χρειαζόμασταν όμως την έρευνα γι’ αυτό και δεν αποτελεί ελληνική πρωτοτυπία η
σχετικά απότομη και άναρχη εξέλιξη των ηθών. Ο δεύτερος, κοινωνιολογικός και
κατά κανόνα καταγγελτικός, συμπεραίνει «ποιοι είμαστε» (ξενόφοβοι,
τηλεορασόπληκτοι, ατομικιστές και τα λοιπά) και λυπάται γι’ αυτό. Εδώ
ελλοχεύουν οι πολλαπλοί κίνδυνοι της άκριτης γενίκευσης, της υποτίμησης των
αποχρώσεων και της ποικιλίας, της αφερεγγυότητας των απαντήσεων σε ψυχολογικού
τύπου ερωτήματα, του διδακτισμού των «κρινόντων». Ο τρίτος τρόπος, ας τον
ονομάσουμε «ανάγνωση με πολιτικούς όρους», επικεντρώνεται στις συνέπειες
ορισμένων τάσεων για τον δημόσιο βίο και δεν ξεχνά ότι πολιτική δεν είναι αυτά
που λέμε, αλλά όσα πράττουμε.

Υπό αυτήν την έννοια, τι σημαίνει άραγε ότι το δείγμα των ερωτηθέντων «έκρινε»
ότι οι Έλληνες δεν συζητάμε και δεν ενδιαφερόμαστε σχεδόν καθόλου για την
πολιτική, όταν αρκεί να ζήσεις μία ημέρα σε αυτή τη χώρα για να δεις ότι
συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο, σε βαθμό καρικατούρας μάλιστα, εφόσον έχουμε
όλοι γνώμη, και λύση, για κάθε πολιτικό ζήτημα; Σημαίνει, κατά τη γνώμη μου,
ότι προσπερνάμε, συνειδητά ή ασυνείδητα, τον αντιπροσωπευτικό χαρακτήρα της
δημοκρατίας, ότι συγχέουμε την «άποψη» περί πολιτικής με την πολιτική επιλογή
και την πολιτική ευθύνη, ότι είμαστε, εν τέλει, παρά την πατροπαράδοτη
πολυπραγμοσύνη μας, πολιτικά αφελείς.

Και αυτή η πολιτική αφέλεια, σε συνδυασμό με την αδυναμία να αντιληφθούμε ότι
πολιτική είναι – έπρεπε να είναι – η διαχείριση της συλλογικότητας και όχι η
προώθηση κάθε ατομικότητας (βλέπε το διάχυτο αίτημα «βελτίωσης της
καθημερινότητας» του πολίτη από το κράτος ερήμην του πολίτη), εξηγεί γιατί
λείπουν – και, φοβούμαι, θα λείπουν – στην Ελλάδα όλες οι βασικές προϋποθέσεις
ενός συνειδητού (δηλαδή όχι μονομερώς επιβεβλημένου από τις πολιτικές ηγεσίες)
εκσυγχρονισμού. Ως πολιτική αισθανόμαστε την πραγμάτωση των παντείων
αντιλήψεών μας για τη ζωή, όχι τον διάλογο, τη σύνθεση, τον επονείδιστο
συμβιβασμό για κάποιο ανύπαρκτο «κοινό καλό».

Γι’ αυτό θέλουμε νόμους (που θα υποχρεώνουν όλους τους άλλους) αλλά δεν
εμπιστευόμαστε τη Βουλή (που δεν μας ρώτησε πριν τους φτιάξει), γι’ αυτό
αγαπάμε την τάξη αλλά ρέπουμε στην αταξία, γι’ αυτό γκρινιάζουμε για τα
πρόσωπα αλλά έχουμε τον μικρότερο δείκτη ανανέωσης της πολιτικής ζωής, γι’
αυτό μιλάμε διαρκώς για την πρόοδο που δεν έρχεται και ποτέ για το τι θα
μπορούσαμε να κάνουμε ώστε να έρθει.

Πιο εύγλωττη από κάθε απάντηση που δηλώνει στάση θεωρώ την ίδια τη στάση που
παίρνουμε σε χαρακτηριστικά ζητήματα. Στη δική μου έρευνα για την πολιτική
στην Ελλάδα, εξέχουσα θέση έχουν το «όχι» των περιοίκων στην εγκατάσταση
μονάδων καταπολέμησης των ναρκωτικών και υγειονομικής ταφής απορριμμάτων, η
επιβράβευση με τη λαϊκή ψήφο πολιτικών που μπήκαν με το περίστροφο μέσα στη
Βουλή, η ενσωμάτωση των «νέων» υποψηφίων στον παραδοσιακό τρόπο άσκησης
πολιτικής (από πού θα έρθει η ανανέωση, όταν το νέο γεννιέται παλιό;) και,
πάνω απ’ όλα, το χθεσινό περιστατικό με τον κύριο που όργωσε με το τρακτέρ ένα
γήπεδο-αυλή σχολείου, επειδή τον ενοχλούσε ο θόρυβος που έκαναν τα παιδιά. Εδώ
τα έχουμε όλα: πολιτική άποψη (η ησυχία υπέρτερη του παιχνιδιού), πολιτική
πράξη (αυτοδικία), πολιτική ανταμοιβή (διασημότητα). Το συλλογικό μας χωράφι
δεν είναι πολύ διαφορετικό.

Ο δικηγόρος Κώστας B. Μποτόπουλος είναι διδάκτωρ του Συνταγματικού Δικαίου.