Πώς θα βρει η Pωσία την ψυχή της;

Το 1909, ο Ρώσος πρωθυπουργός Πιοτρ Στολίπιν είχε πει σε έναν ξένο
δημοσιογράφο: «Δώστε στο κράτος είκοσι χρόνια εσωτερικής και εξωτερικής
ειρήνης και η Ρωσία θα γίνει αγνώριστη».

Ο πρόεδρος Πούτιν, καβάλα σε άλογο, λέει στον πρωθυπουργό Κασιάνοφ που ιππεύει τη χελώνα-κυβέρνηση: «Το Υπουργικό Συμβούλιο δεν υπολογίζει σε έναν αυξημένο ρυθμό ανάπτυξης» (εικονογράφηση από το «New York Review of Books» όπου δημοσιεύτηκε αυτό το άρθρο)

Τότε υπήρχαν μεγάλες ελπίδες για τις τεράστιες δυνατότητες της χώρας. Περίπου
οι ίδιες ελπίδες υπήρχαν στις αρχές της δεκαετίας του 1990, όταν ο Μπορίς
Γιέλτσιν υποσχόταν περίπου τα ίδια πράγματα με τον Στολίπιν. Τον Αύγουστο του
1991 είχε αναδειχθεί ήρωας των οδοφραγμάτων στο πραξικόπημα κατά του
Γκορμπατσώφ. Όμως, η βίαιη διάλυση του Ανωτάτου Σοβιέτ το 1993 και η
καλπονοθεία στις εκλογές της ίδιας χρονιάς με σκοπό να επικυρωθεί το νέο
Σύνταγμα γρήγορα υπονόμευσαν τη δημοτικότητά του. Σε αυτό βοήθησαν και ένα
βουνό από κατηγορίες για διαφθορά εις βάρος του προέδρου και της οικογενείας
του. Στο νέο πολιτικό σύστημα ισχυροί και διεφθαρμένοι επιχειρηματίες και
πολιτικοί συνεργάζονταν για να εξασφαλίσουν τα αμοιβαία συμφέροντά τους.
Τεράστια κεφάλαια και στήριξη από την τηλεόραση και τον Τύπο διοχετεύτηκαν
στην κυβέρνηση Γιέλτσιν με αντάλλαγμα φοροαπαλλαγές και εκποιήσεις κρατικών
περιουσιακών στοιχείων στους ευνοούμενους. Για παράδειγμα, ο Βίκτορ
Τσερνομίρντιν εκμεταλλεύτηκε το πόστο του στην παλιά σοβιετική αρχή του
φυσικού αερίου για να ιδρύσει την ιδιωτική εταιρεία Gazprom, τον μεγαλύτερο
προμηθευτή φυσικού αερίου στον κόσμο, στην οποία χορήγησε φοροαπαλλαγές όταν
αργότερα έγινε πρωθυπουργός του Γιέλτσιν. Στα τέλη της περιόδου Γιέλτσιν, η
άνοδος της ολιγαρχίας έδινε την εντύπωση ότι αυτοί οι πλουτοκράτες υπαγόρευαν
την πολιτική. Όμως, πώς ακριβώς απέκτησαν τόση ισχύ;

Όλα άρχισαν το 1992, με το πρόγραμμα ιδιωτικοποιήσεων που προώθησαν εσπευσμένα
οι νεαροί μεταρρυθμιστές του Γιέλτσιν, Γεγκόρ Γκαϊντάρ και Ανατόλι Τσουμπάις,
που πίστευαν στην πανάκεια της ελεύθερης αγοράς με συμβούλους τους Αμερικανούς
οικονομολόγους Ντέιβιντ Λίπτον και Τζέφρι Σακς. Αυτοί επινόησαν ένα σύστημα με
το οποίο οι παλιές σοβιετικές βιομηχανίες διανεμήθηκαν στους Ρώσους πολίτες με
κουπόνια που ήταν μετατρέψιμα σε μετοχές των εταιρειών. Την ίδια ώρα, οι
οικονομίες του απλού λαού εξανεμίζονταν από τον υπερπληθωρισμό. Έτσι, γρήγορα
οι επιχειρηματίες και οι ξένοι επενδυτές κατάφεραν να βάλουν στο χέρι αυτά τα
κουπόνια, αγοράζοντάς τα μισοτιμής από τους κατόχους τους, περίπου όσο
κοστίζει ένα μπουκάλι βότκα. Όμως, ακόμη πιο σκανδαλώδες ήταν το σχέδιο
«δάνειο έναντι μετοχών», το 1995.

H μυστικότητα. Τότε ο Γιέλτσιν δεν είχε ρευστό για να πληρώσει τους
δημόσιους υπαλλήλους, που έμεναν απλήρωτοι για μήνες. Κινδύνευε να χάσει τις
εκλογές του 1996 από τους κομμουνιστές, αν δεν έβρισκε μετρητά. Με απόλυτη
μυστικότητα, ο Τσουμπάις μάζεψε την αφρόκρεμα της ολιγαρχίας, Χοντορκόβσκι,
Μπερεζόφσκι, Γκουσίνσκι, Ποτάνιν, Αμπράμοβιτς και άλλους) και τους πρότεινε
μια συμφωνία βάσει της οποίας θα πλήρωναν – σαν «δάνειο» προς την κυβέρνηση –
για να αποκτήσουν την προσωρινή κυριότητα πλειοψηφικών πακέτων μετοχών σε
μεγάλες εταιρείες πετρελαίων και ορυχείων που ανήκαν στο κράτος. Οι μετοχές
εκποιήθηκαν με στημένες δημοπρασίες. Ο Χοντορκόβσκι αγόρασε το 45% της Yukos
έναντι 159 εκατομμυρίων δολαρίων, μόλις 9 εκατομμύρια παραπάνω από την τιμή
ανοίγματος της δημοπρασίας. Αυτές οι «ιδιωτικοποιήσεις» έγιναν μόνιμες όταν η
κυβέρνηση, όπως ήταν αναμενόμενο, δήλωσε αδυναμία να εξοφλήσει εγκαίρως τα
δάνεια. Έτσι ο Γιέλτσιν συγκέντρωσε μισό δισεκατομμύριο δολάρια για την
προεκλογική εκστρατεία του το 1996. Όμως, η ισορροπία δυνάμεων είχε γείρει
οριστικά προς τη μεριά της ολιγαρχίας.

Τα μέτρα. Τα τελευταία τρία χρόνια ο πρόεδρος Πούτιν έχει αρχίσει να
διεκδικεί την απολεσθείσα ισχύ του κράτους. Για να συντρίψει την ισχύ της
ολιγαρχίας, χρειάστηκε να λάβει αυταρχικά μέτρα σοβιετικού τύπου. Κατανοεί ότι
το κράτος πρέπει να αναλάβει μεγαλύτερο κοινωνικό ρόλο. Οι πολιτικοί πρέπει να
γίνουν υπόλογοι. Οι αστυνομικοί και οι δικαστές πρέπει να πάψουν να
δωροδοκούνται. Οι πλούσιοι και οι ισχυροί πρέπει να πληρώνουν περισσότερους
φόρους. Τουλάχιστον σε αυτά, ο Πούτιν κινείται στη σωστή κατεύθυνση. Όμως,
τίποτα δεν μπορεί να γίνει από τη μια ημέρα στην άλλη. Όπως το 1909, η Ρωσία
θα χρειαστεί τουλάχιστον δύο δεκαετίες εσωτερικής και εξωτερικής ειρήνης για
να κτίσει τα θεμέλια μιας σταθερής νέας κοινωνίας.

O Ορλάντο Φίτζες έχει γράψει, μεταξύ άλλων, τα βιβλία «H τραγωδία ενός
λαού: H ρωσική επανάσταση, 1891 – 1924» και «O χορός της Νατάσα: Μια
πολιτιστική ιστορία της Ρωσίας».

ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Ρούσσος Βρανάς