[ ΤΟ ΣΤΙΓΜΑ ΤΗΣ ΗΜΕΡΑΣ ]

Με την καινοτόμο ερμηνευτική του «μέθοδο», με μια απίστευτη ικανότητα καθοδήγησης μεγάλων ταλέντων και με μια σπάνια γνώση του κώδικα των υπαρξιακών δραμάτων δωματίου, ο Ελίας Καζάν όρμησε στην οθόνη και πέταξε το ψεύτικο και το πλαστικό στα σκουπίδια

Μια διαρκής τραμπάλα. Μια βάρκα χωρίς όχθη. Ένα εκκρεμές χωρίς αρχή και τέλος.
«Κύριε Καζάν» τον ρώτησαν όταν τιμήθηκε στην Μπερλινάλε για όλο το έργο και
την προσφορά του από πού κατάγεστε;». «Από την Ανατολή». «Μα ξέρουμε πως είστε
Έλληνας». «Όχι, από την Ανατολή» (στην πραγματικότητα προέκυψε το 1907 από
διασταύρωση Ελλήνων της Πόλης με το όνομα Ηλίας Καζαντζόγλου και τέσσερα
χρόνια αργότερα κατευθύνθηκε εν μέσω τρικυμιώδους θαλασσοταραχής στο λιμάνι
της Νέας Υόρκης). Με άλλα λόγια ήταν μείγμα Ανατολής-Ευρώπης-Αμερικής. Ένα το
κρατούμενο.

Σαράντα χρόνια αργότερα το εκκρεμές συνεχίζεται. Την ώρα που περίπου ο
Χάρος… Μακάρθι έβγαινε παγανιά, τότε που όλα τα ‘σκιαζε η φοβέρα και τα
πλάκωνε η σκλαβιά, πάλι τα ίδια. Με το ένα πόδι στο Κομμουνιστικό Κόμμα και με
το άλλο στο σύστημα. E, δεν μπορεί. Μία από τις δύο βάρκες θα μπατάρει. Και
μπατάρισε. Και μαζί με την βάρκα πνίγηκε και το φιλότιμό του. H διαδικασία
ήταν ίδια. Όπως ακριβώς αποτίναξε από πάνω του το στίγμα του Έλληνα και της
Ανατολής και όπως ακριβώς ενσωματώθηκε στο America. Ξεχασμένες μου πατρίδες.
Και χειρότερα. Αυτή τη φορά ακόμα χειρότερα. Για να ενσωματωθεί στο σύστημα
έπρεπε να δώσει ονόματα. Και έδωσε πολλά ονόματα και κέρδισε πολλές τιμές και
δάφνες. Και έκτοτε μια φράση θα στοιχειώσει τη ζωή του: Mister Kazan give us
names (Κύριε Καζάν, δώστε μας ονόματα). Δεύτερο κρατούμενο.

Το ίδιο εκκρεμές και στο έργο του. Στο περιεχόμενό του. Προσέξτε την κίνηση
του εκκρεμούς. Από την αριστερή στη δεξιά πλευρά. Και στο τέλος στη μέση.
Ακίνητο στη μέση. Το 1947 με την «Συμφωνία Κυρίων» σφυροκοπάει πλαγίως την…
γενετική απέχθεια των Αγγλοσαξώνων (της Αμερικής) προς τις διαφορετικές
ράτσες. Εν προκειμένω προς τους Εβραίους. Όμως στο βάθος με λανθάνουσα
κομμουνιστική γλώσσα αναφέρεται στους «άλλους», τους διαφορετικούς, τους
αιρετικούς, τους ανατρεπτικούς. Δύο χρόνια αργότερα όταν περίπου όλη η
πνευματική Αμερική αισθανόταν στο σβέρκο της την θανατερή ανάσα του
γερουσιαστή Μακάρθι και της Επιτροπής Αντιαμερικανικών Ενεργειών εκείνος
τολμάει να υπογράψει το «Πίνκι» (η μιγάς).

Το τιμητικό Όσκαρ που έλαβε ο Ελίας Καζάν στην τελετή του 1999 από τον Μάρτιν Σκορσέζε δίχασε το Χόλιγουντ

Με ηρωίδα μια μαύρη που γλιτώνει από τα δόντια του ρατσισμού επειδή το
χρώμα της επιδερμίδας της είναι… λευκό (την ίδια πάνω κάτω ιστορία θα τη
δούμε το χειμώνα στο ερωτικό και κοινωνικό δράμα «The human stain» ο
ανθρώπινος λεκές με τον Άντονι Χόπκινς και την Νικόλ Κίντμαν). Μέχρι εδώ
άντεξε. Στη δεύτερη έφοδο παραδόθηκε αμαχητί. Και για να γλιτώσει (και να
αποθεωθεί όπως καλλιτεχνικά του άξιζε) έπρεπε μερικοί από τους συντρόφους του
να πάνε στην εξορία, την ανωνυμία και τη φυλακή. Να θυμηθούμε τρεις απ’
αυτούς; Ο Έιμπραχαμ Πολόνσκι, ο Ντάλτον Τράμπο, ο Ζυλ Ντασσέν. Ο πρώτος
εξαφανίστηκε για είκοσι χρόνια, ο δεύτερος έγραφε σενάρια με ψεύτικες
υπογραφές και ο τρίτος αυτοεξορίστηκε. Δεν ξέρω ποιους ακριβώς «έδωσε» και
ούτε έχει τόσο σημασία (τον Ντασσέν πάντως τον «έδωσε» ο άλλος… σύντροφος, ο
Έντουαρντ Ντμίτρικ). Σημασία έχει το τίμημα της δόξας. Δειλία, προδοσία και
ντροπή. Τρίτο κρατούμενο.

H συνέχεια είναι αναμενόμενη. Από το 1951 και με ενδιάμεσο σταθμό το
«ουδέτερο» «Λεωφορείο ο πόθος» επιδεικνύει τα λύτρα της προδοσίας. Πρώτα η
επανάσταση στο Μεξικό, ύστερα οι ναυτεργάτες και το προλεταριάτο στη Νέα
Υόρκη. Σκηνοθετώντας το επαναστατικό, βιογραφικό «σημείωμα» του Ζαπάτα
μετατρέπει με επιδεξιότητα που μόνο εκείνος την είχε, το δευτερεύον σε
πρωτεύον και καρφώνει στον Σταυρό τους ίδιους τους επαναστάτες και τον Πάντσο
Βίλα. Δύο χρόνια αργότερα στο «Λιμάνι της αγωνίας» η μεταστροφή καταλήγει σε
διαστροφή. Σαν να λέει προς τον Μακάρθι «μα φυσικά για όλα τα κακά της μοίρας
του προλεταριάτου φταίνε οι εργατοπατέρες. Και το μοναδικό πράγμα που τους
εύχομαι είναι να βρουν τη σωτηρία της ψυχής τους στην γειτονική τους
εκκλησία». Έτσι το 1955 πριν ακόμα επουλωθεί έστω και μια από τις πληγές που
άνοιξε στο σώμα του American cinema το μαστίγιο του Μακάρθι, εκείνος βρίσκεται
δαφνοστεφανωμένος στο κέντρο της σκηνής παρέα με τον γενναιόδωρο θείο Όσκαρ!
Είναι απλό. Έδωσε, πήρε. Τέταρτο κρατούμενο. Το θλιβερότερο όλων.

Με απλά λόγια, πάνω στα «κουφάρια» των συντρόφων του έδρεψε τις δάφνες
του. Πράγμα που επιβεβαιώνει με τον πιο δραματικό, εφιαλτικό τρόπο την ρήση
του Γούντι Άλεν. «Με ποιον είσαι, με τον καλλιτέχνη ή με τον άνθρωπο;». Να
απαντήσω; Με τον καλλιτέχνη!

* Ο Ζιλ Ντασέν, πάντως, σε χτεσινοβραδινή δήλωσή του μιλούσε για έναν
σπουδαίο καλλιτέχνη. «Εκεί που θα πάει», κατέληγε, «ελπίζω να ζητήσει
συγχώρηση για τις αμαρτίες του».

Μεγαλείο και προδοσία στη διαπασών

Μικρός, ελάχιστος στη ζωή, μέγιστος και πρωτοπόρος στο θέατρο και την οθόνη.
Θα χρειαζόταν ένα σκασμό σελίδες για να ακτινογραφηθεί το έργο του και άλλο
τόσο για να αναγραφεί το πλήρες ονοματολόγιο των αλιευτικών επιδόσεών του. Από
τον τεράστιο και απαράμιλλο Μάρλον Μπράντο που τον προπόνησε να παίζει με την
πλάτη και τον ιδρώτα του. Και από τον Τζέιμς Ντιν που τον έμαθε να
μεταμορφώνει την εσωστρέφειά του σε ακαταμάχητο ατού του. Και απ’ αυτούς μέχρι
τον Γουόρεν Μπίτι, τη Νάταλι Γουντ, τον Καρλ Μάλντεν, τον Ελάι Γουάλας και,
και, και.

Το ανθρώπινο «όργανο» του αμερικανικού κινηματογράφου χωρίζεται σε δύο
περιόδους. Στην προ και μετά Καζάν εποχή. Πάει τέλειωσε. Το όνομά του είναι
συνώνυμο με την «μέθοδο» και το Actor’s studio. Που σημαίνει καθημερινός,
σαρκικός ρεαλισμός. Με όλα τα θετικά και αρνητικά (γιατί έγινε μανιέρα)
συμπαρομαρτούντα.

Με πλήρη θεατρική εξάρτηση, με την καινοτόμο ερμηνευτική «μέθοδο», με
μια απίστευτη ικανότητα ανακάλυψης, καθοδήγησης και καθιέρωσης μεγάλων
ταλέντων και με μια σπάνια για την εποχή του γνώση του κώδικα των υπαρξιακών
δραμάτων δωματίου, ο Καζάν όρμησε στην οθόνη και πέταξε το ψεύτικο και το
πλαστικό στα σκουπίδια. H άνοδος και η πτώση του, το μεγαλείο του και η
προδοσία του, όλα πάνω του στη διαπασών. Ο μεγάλος διχασμός στο έργο και τη
ζωή ενός κολασμένου γίγαντα που είχε το ύψος… νάνου!

Οι καλύτερές του ταινίες (κατά χρονολογική σειρά)

1947. «Gentleman’s agreement» -Συμφωνία Κυρίων: Λανθάνων αμερικανικός
ρατσισμός εναντίον Εβραίων

1949. «Pinky» – Πίνκι, η μιγάς: Μία μαύρη με χρώμα λευκό απαρνείται τη
φυλή της

1951. «Α streetcar named desire» – Λεωφορείο ο πόθος: Από το ομότιτλο
θεατρικό του Τένεσι Γουίλιαμς

1952. «Viva Zapata» – Βίβα Ζαπάτα: Ο θάνατος του προδομένου από τους
συντρόφους του Αιμιλιάνο Ζαπάτα

1954. «On the waterfront» – Το λιμάνι της αγωνίας: H προδοσία ενός
προλετάριου από τους εργατοπατέρες

1955. «East of Eden» – Ανατολικά της Εδέμ: Από το ομότιτλο μυθιστόρημα
του Τζον Στάινμπεκ

1956. «Baby doll» – H κουκλίτσα: Παραλλαγή, περίπου, της Λολίτας

1960. «Wild river» – Λάσπη στ’ αστέρια: H τεχνολογία και η πρόοδος
ξεχαρβαλώνουν την παράδοση

1961. «Splendor in the grass» – Πυρετός στο αίμα: Από τον έρωτα στο
τρελοκομείο

1963. «America, America» – Αμέρικα, Αμέρικα: H Οδύσσεια ενός μετανάστη
από την Πόλη στη N. Υόρκη

1967. «The arrengement» – Ο συμβιβασμός: Επιτυχημένος και
οικογενειάρχης στα πρόθυρα νευρικού κλονισμού.