Hφαίστεια ζωής κάτω από τον πάγο

Πολύ κάτω από την επιφάνεια του παγωμένου Αρκτικού Ωκεανού βρίσκεται ένα
ρήγμα στον βραχώδη φλοιό της γης μήκους 1.600 χιλιομέτρων. Οι επιστήμονες
πίστευαν για χρόνια πως δεν παρουσιάζει καμία δραστηριότητα. Πρόσφατα όμως
διαπίστωσαν προς μεγάλη τους έκπληξη ότι εκεί κρύβεται μία σειρά ηφαιστείων
και υδροθερμικών στομίων που σιγοβράζουν. Ίσως μάλιστα να προσφέρουν κατοικία
σε άγνωστες μέχρι σήμερα μορφές ζωής.

Παλιότερες έρευνες στο βυθό κοντά στον Βόρειο Πόλο είχαν αποκαλύψει δύο
ηφαίστεια σε ένα σημείο πάνω στο ρήγμα, γνωστό ως κορυφογραμμή Γκάκελ, η οποία
χωρίζει στα δύο τον ωκεανό από τη Γροιλανδία μέχρι τη Σιβηρία.

Όμως, ύστερα από νέες έρευνες με ραντάρ και σεισμογράφους, αναλύσεις δειγμάτων
βράχων και μετρήσεις των υδάτων που συγκεντρώθηκαν σε μία πρόσφατη αποστολή
γερμανικών και αμερικανικών παγοθραυστικών, οι επιστήμονες απέκτησαν μία
λεπτομερή εικόνα της γεωλογίας του ρήγματος. Ερευνητές και ειδικοί πιστεύουν
τώρα πως τα ευρήματα αλλάζουν παλιές πεποιθήσεις για μεσωκεάνια ρήγματα, τα
οποία συμβάλλουν στις συχνές αλλαγές στον φλοιό της γης. Είναι δηλαδή
υποθαλάσσιες κοιλάδες και βουνά, όπου ο φλοιός του βυθού αρχίζει και απλώνεται
προς κάθε κατεύθυνση ανεβάζοντας καυτό μάγμα στην επιφάνεια.

H κορυφογραμμή Γκάκελ είναι το λιγότερο δραστήριο μεσωκεάνιο ρήγμα στον κόσμο,
σύμφωνα με παλιότερες μετρήσεις. Κι αυτό γιατί η μετακίνησή του ήταν πολύ
μικρότερη από άλλα παρόμοια σημεία. M’ αυτό τον τρόπο οι επιστήμονες νόμιζαν
ότι αναχαιτίζεται η άνοδος του μάγματος. Δεν περίμεναν να βρουν κάτι
ενδιαφέρον γι’ αυτό και στην 30μελή αποστολή, το καλοκαίρι του 2001,
συμμετείχε μόνο μία ειδικός στα υδροθερμικά στόμια, η δρ Ενριέτα Έντμοντς,
γεωχημικός στο Πανεπιστήμιο του Τέξας. «Νόμιζαν ότι δεν θα ‘χω τι να κάνω για
δύο μήνες».

Σύντομα όμως άλλαξαν γνώμη, καθώς τα όργανα μετρήσεων άρχισαν να δείχνουν
απρόσμενες ενδείξεις. Τα όργανα ήταν γαντζωμένα πάνω στα καλώδια που μετέφεραν
στο βυθό κόσκινα για την περισυλλογή δειγμάτων βράχων. Μετρούσαν τη
θερμοκρασία του νερού και τη θολούρα, που αποτελεί ένδειξη ανοδικής κίνησης
θερμών ηφαιστειακών υδάτων πλούσιων σε ανόργανα στοιχεία.

Οι ερευνητές παρατήρησαν έκπληκτοι παρόμοιες ενδείξεις στις περισσότερες
μετρήσεις που έκαναν κατά μήκος του ρήγματος σε απόσταση 960 χιλιομέτρων.
«Νομίζαμε πως θα ήταν νεκρό», λέει ο δρ Πίτερ Μάικλ, γεωλόγος στο Πανεπιστήμιο
της Τάλσα. «Αλλά μετά λάβαμε τόσες μετρήσεις, που νομίζαμε ότι ο εξοπλισμός
έχει χαλάσει».

H αποστολή ήταν τυχερή γιατί εκείνο το καλοκαίρι ο πάγος ήταν πολύ λεπτός και
θρυμματισμένος. Έτσι, τα δύο πλοία κατάφεραν να μαζέψουν πολύ περισσότερα
δεδομένα από ό,τι περίμεναν. Πριν από αυτό το ταξίδι οι μόνες μετρήσεις στο
ρήγμα είχαν γίνει από υποβρύχια του Ναυτικού, τα οποία όμως δεν μπορούν να
διατηρήσουν ακριβείς συντεταγμένες όταν βρίσκονται κάτω από την επιφάνεια.
«Γνωρίζουμε την τοπογραφία του Άρη και της Σελήνης καλύτερα από την περιοχή
του Αρκτικού», λέει ο δρ Γουίλφριντ Γιόκατ, επιστήμονας στο Ινστιτούτο Πολικών
Ερευνών στο Μπεμερχάβεν της Γερμανίας.

Μερικοί από τους ηφαιστειακούς θόλους φτάνουν τα έξι χιλιόμετρα ύψος. Δηλαδή,
ξεκινούν από βάθος τεσσεράμισι χιλιομέτρων, εκεί που βρίσκεται μία κοιλάδα
στους πρόποδες της οροσειράς Γκάκελ και ανεβαίνουν ενάμιση χιλιόμετρο ψηλότερα
από την κορυφή της. H ηλικία τους είναι ακόμα ένα εκπληκτικό στοιχείο. Οι
μετρήσεις δείχνουν πως ορισμένα καυτά στόμια είναι 25 εκατομμυρίων ετών. Οι
επιστήμονες θέλουν να βρουν επίσης ποιοι παράγοντες, εκτός από τη μετακίνηση
του βυθού, αποτελούν ένδειξη ηφαιστειακής δραστηριότητας και προκαλούν τον
σχηματισμό υδροθερμικών στομίων.

Αναζητούν άγνωστα οικοσυστήματα

Το παγοθραυστικό πλοίο «Χίλι» διασχίζει τους πάγους του Αρκτικού Ωκεανού κατά τη διάρκεια της επιστημονικής αποστολής για την εξερεύνηση του βυθού

H αναζήτηση νέων οικοσυστημάτων στον Αρκτικό Ωκεανό είναι κάτι που
προέκυψε από τα επιστημονικά ευρήματα. Από τα υδροθερμικά στόμια του Γκάκελ
αναδύονται υδάτινοι χείμαρροι που θερμαίνονται από το μάγμα, το οποίο βγαίνει
από τα πύρινα έγκατα του πλανήτη. Μοιάζουν πολύ με αντίστοιχες διόδους σε
άλλες θάλασσες, που τρέφουν μοναδικά οικοσυστήματα.

Όμως, το διαφορετικό της υπόθεσης είναι ότι ο Αρκτικός Ωκεανός συνδέεται με
τον Ειρηνικό και τον Ατλαντικό μέσω ρηχών περασμάτων. Άρα είναι πιθανό αυτά τα
σημεία, που έχουν μείνει απομονωμένα για εκατομμύρια χρόνια, να φιλοξενούν
είδη τα οποία δεν έχουν βρεθεί πουθενά αλλού.

Ένα από τα βαθύτερα περάσματα είναι το στενό που ξεκινάει από τον Αρκτικό
Ωκεανό, περνά τη Γροιλανδία και καταλήγει στον Ατλαντικό Ωκεανό. Αλλά ακόμα κι
εκεί, υποθαλάσσιες οροσειρές και η Ισλανδία δημιουργούν ένα τείχος ανάμεσα
στην κορυφογραμμή του Γκάκελ και αυτή του μέσου Ατλαντικού, όπου υπάρχουν
υδροθερμικά στόμια. Το επόμενο βήμα είναι η εξερεύνηση του Αρκτικού Ωκεανού
από κοντά. Με υποβρύχια ή τηλεκατευθυνόμενα ρομπότ οι επιστήμονες θα εξετάσουν
τον βυθό το 2005.

Επιμέλεια: Εύη Ελευθεριάδου – Στέφανος Κρίκκης