Aλαζόνες και μπούφοι

Ο Γιώργος Παρτσαλάκης στο «Κατά φαντασίαν ασθενή» που παρουσιάζει σε περιοδεία το ΔΗΠΕΘΕ Κρήτης

Όταν ο Οιδίπους εισέρχεται ως ξένος στην ταλαιπωρούμενη από τη Σφίγγα Θήβα το
παν αλλάζει, όταν ο Άμλετ γυρίζει από τις σπουδές του για την κηδεία του
πατέρα του το παν αλλάζει και μόνη η παρουσία του υποχρεώνει τη Δανιμαρκία να
δείξει τη σαπίλα της. Όταν ο Μεφιστοφελής παίρνει την άδεια του θεού να
πειραματιστεί με τον Φάουστ μια ολόκληρη κοινωνία αναστατώνεται με την
παρουσία του ξένου. H Ελένη στην Τροία μετά την απαγωγή είναι ένας καταλύτης,
φέρνει όπως λέει ο Αισχύλος με τον γάμο της το πένθος του θανάτου.

Ο Χλεστακόφ του Γκογκολικού «Επιθεωρητή», ο Τσάτσκι του Γριμπογέντοφ, ο Μίσκιν
στον «Ηλίθιο» του Ντοστογιέφσκι, τα πρόσωπα που ζητούν συγγραφέα, ο πρώτος
Ιονεσκικός «Ρινόκερως», ο μικρομέγαλος Βικτόρ του Βιτράκ, ο Ζουάν του Μολιέρου
είναι λίγα από τα διάσημα καταλυτικά θεατρικά πρόσωπα. Σήμερα θα ασχοληθώ, επ’
ευκαιρία δύο παραστάσεων του θέρους, με δύο τέτοιους διαμετρικά αντίθετους
καταλύτες. Και πρώτα ο Αργκάν του Μολιέρου, ο «κατά φαντασίαν ασθενής». Ένας,
για να χρησιμοποιήσουμε την αρχαία τυπολογία, Αλαζών.

Εγωιστής, φιλοτομαριστής, μικρός αλλά ανελέητος τυραννίσκος μέσα στο σπίτι
του, ανασφαλής και γι’ αυτό επιθετικός, καχύποπτος, αλλά και θρασύς, κρυψίνους
και υποκριτής. Θέλει να τον υπηρετούν, να τον χαϊδολογούν, να τον κανακεύουν,
τρελαίνεται να είναι συνεχώς στο κέντρο του ενδιαφέροντος των άλλων. H δύναμή
του είναι η ασθένειά του, η πλαστή, ψεύτικη αδυναμία του. Καμώνεται τον
ανήμπορο για να απαιτεί, να εκβιάζει. Φερμάροντας σαν το λαγωνικό, κάνοντας
τον ψόφιο κοριό, ορμάει, ρουφάει το αίμα και ταλαιπωρεί τον περίγυρό του.

Ο Μολιέρος στο κύκνειο αυτό άσμα του, το οποίο ως κωμωδία και τεχνική έχει
αδυναμίες συγκρινόμενο με τα άλλα του αριστουργήματα, ανασύρει από το κωμικό
τυπολόγιο τον τυραννεύοντα διά της αδυναμίας, τον πλουτίζει, ως χαρακτήρα, με
μια σπάνια συνθετική δομή. Χαϊδεύεται, καμώνεται, υποκρίνεται τον άρρωστο για
να εισπράττει υπηρεσίες, αλλά με το λέγε λέγε έχει αρχίσει να συνηθίζει και εν
τέλει να πιστεύει πραγματικά πως είναι άρρωστος. Έχοντας κρυφτεί, λόγω
ανασφάλειας, στο χουζούρι του κρεβατιού του «πόνου» φοβάται πια να πετάξει τα
στρωσίδια, χουχουλιάζει μέσα εκεί, αναπαράγει την ανημπόρια του και την
αδυναμία του λόγω της αδράνειάς του και βουλιάζει. Κι όσο βουλιάζει, πείθεται
και όσο πείθεται απελπίζεται. Και τότε γίνεται πράγματι από γελοίος τραγικός.

Ο Αργκάν παίζεται από κωμικό ηθοποιό με φόντα τραγωδίας. Εξάλλου σε κάθε
τραγικό πρόσωπο υπάρχει πάντα ένα φεγγίο κωμικό και το αντίστροφο.

Το ΔΗΠΕΘΕ Κρήτης και ο σκηνοθέτης Βασίλης Νικολαΐδης είχαν την τύχη να
αναθέσουν τον Αργκάν στον Γιώργο Παρτσαλάκη, έναν ηθοποιό που έχει αποδείξει
επανειλημμένα πως, χωρίς βιασμούς και καμώματα, διατρέχει την γκάμα από το
τραγικό (έχει παίξει Σοφοκλή και Ευριπίδη στην Επίδαυρο) έως την ηθογραφία και
από τη σάτιρα στην κωμωδία χαρακτήρων και από το αστικό δράμα στη
φαρσοκωμωδία. Ο Παρτσαλάκης έχει ένα αφοπλιστικό υποκριτικό χάρισμα: την
απόλυτη φυσικότητα. Κάνει οικεία χωρίς να τα ευτελίζει ακόμη και τα
απογειωμένα πρόσωπα. Εγώ τουλάχιστον έναν παλιότερο ανάλογο ηθοποιό γνώρισα μ’
αυτή την αμεσότητα, το βάθος και συνάμα την άνεση της επικοινωνίας μέσω της
λελογισμένης συγκίνησης, τον μακαρίτη Παντελή Ζερβό. Όπως εκείνος, και ο
Παρτσαλάκης παίζει Ίψεν, Ευριπίδη, Αριστοφάνη, Ψαθά, Μπέκετ χωρίς προσποίηση,
χωρίς κάμωμα, χωρίς «υποκριτική». Αντιλαμβάνεσθε τι εννοώ. Σαν ένα ποτήρι κρύο
νερό.

Έφτιαξε έναν ολοκληρωμένο Αργκάν, σαν ένα πεισματάρικο μωρό με «ζάντζες»
ξεμωραμένου εγωιστή καλοπερασάκια.

Ο Νικολαΐδης δίδαξε με κέφι και μέτρο την κωμωδία αφήνοντας, σωστά,
πρωτοβουλίες στους έμπειρους συνεργάτες του, στην πάντα πολύτιμη Πένυ
Παπουτσή, στον Γιάννη Κρανά, στον Χαβρέ, στον Χαλακατεβάκη και από τους
νεώτερους στην πολλά υποσχόμενη και ανερχόμενη Θωμαΐδα Ανδρούτσου και την
Κατερίνα Παπουτσάκη, που «γράφει» καλά.

Ανάμεσα σε αφέλεια και πανουργία

Ο Θύμιος Καρακατσάνης με την κόρη του Αλεξάνδρα στον «Καλό στρατιώτη Σβέικ»

Ο δεύτερος καταλυτικός τύπος είναι ο Σβέικ, που φέτος ενσάρκωσε ο Θύμιος
Καρακατσάνης, δίνοντάς του άλλη βαθύτερη διάσταση από τον απλό, απολαυστικό,
εντούτοις μπούφο που είχε πρωτοδιδάξει ο Φωτόπουλος και τον αφελέστερο του
Πιατά.

Ο Χάσεκ στο σατιρικό του αριστούργημα «Ο καλός στρατιώτης Σβέικ» έφερε στο
κέντρο ενός συστήματος ένα άκρως διαλυτικό άτομο, έναν βλάκα πονηρό, έναν
κουτοπόνηρο χωριάτη που ισορροπεί ανάμεσα στην αφέλεια και στην πανουργία.

Ποιος μπορεί να στοιχηματίσει ότι και ο Σβέικ δεν καμώνεται, ότι δεν κρύβεται
πίσω από τη βλακεία του, δεν προβάλει ή δεν προκαλεί τις γκάφες του για να
ρίξει ένα παραπέτασμα πίσω από το οποίο γελάει με όσους πατάνε τις
πεπονόφλουδες που τάχα αφελώς έχει σκορπίσει. Ο Χάσεκ περιφέρει τον αντι-ήρωά
του μέσα στην αστυνομοκρατούμενη κοινωνία του, που γέμει χαφιέδων, μέθυσων,
ρεμπεσκέδων, ματαιόδοξων, μοιχών, δειλών, αυταρχικών, τυραννίσκων,
καριεριστών, ανευθυνοϋπεύθυνων και με τα καμώματά του, συνειδητά ή ασυνείδητα,
προμελετημένα ή αυτοσχέδια, προσχήματα τόλμης ή δειλές λεοντές, διαλύει την
τάξη, αποκαλύπτει την υποκρισία, ξεσκεπάζει τα σκάνδαλα, εκθέτει τον
φαρισαϊσμό, τον μικροαστισμό και την ασέλγεια με το προσωπείο της σεμνοτυφίας.
Έχουμε την τύχη στην Ελλάδα να διαθέτουμε μια καταπληκτική θεατρική διασκευή
του μυθιστορήματος του Χάσεκ. Ο Σωτήρης Πατατζής, μάστορας σπάνιος στη
θεατρική τεχνική, έφτιαξε ένα αυτόνομο, ανεξάρτητο από τα πεζά, έργο.

Ο θίασος «Αριστοφάνης» που έχουν ιδρύσει ο Καρακατσάνης με τον Κώστα
Πολιτόπουλο ανέθεσε στον Γιώργο Ρεμούνδο την οργάνωση της παράστασης. Και ο
καλός μάστορας Ρεμούνδος έστησε γύρω από τον χαρισματικό κωμικό μας μια
ρυθμικά δαιμόνια παράσταση, μετρημένη και ισοζυγισμένη.

H Όλγα Πολίτου, ο λιτός Γιώργος Παπαζήσης, ο Θεόδωρος Συριώτης πλάθουν ρόλους
σαφείς και διασκεδαστικούς. H Αλεξάνδρα Καρακατσάνη αποδεικνύει τη σπάνια
κλοουνίστικη στόφα της, ο νεαρός Τάσος Πολιτόπουλος ενισχύει τις πρώτες
παλιότερες αγαθές του εμφανίσεις.

Τα σκηνικά της Κατερίνας Καρακατσάνη και ιδιαίτερα τα κοστούμια της έχουν
θεατρικότητα και γούστο.

Πρέπει όμως να ξεχωρίσω τη μουσική του Γιώργου Τσαγκάρη. Είχε χιούμορ και
στυλ.

Ο Καρακατσάνης λιτός, όσο ποτέ, έπλασε έναν τρομοκρατημένο τρομοκράτη μπούφο
Σβέικ, ικανό να γελοιοποιήσει όχι μόνο μιαν αυτοκρατορία, αλλά κάθε σύστημα
ολοκληρωτικό, τυραννικό, απόλυτο και σοβαροφανώς σεμνότυφο και αλαζονευόμενο.
Μια μπρεχτική κριτική υποκριτική.