MEΓAΣ AΛEΞANΔPΟΣ «H ελευθερία των Eλλήνων έγινε κραυγή…»

«Ο Αλέξανδρος είχε στην αυλή του γλύπτη, ζωγράφο και χαράκτη, για να είναι σίγουρος ότι θα αποδοθεί η ακριβής του εικόνα», λέει η E.E. Ράις, η οποία ερμηνεύει αυτή του την επιλογή ως ένδειξη ματαιοδοξίας

Στην αρχαιότητα η Μακεδονία ήταν μια μεγάλη περιοχή της Βόρειας Ελλάδας. Δεν
πρέπει να τη συγχέουμε με τη Μακεδονία, το ομώνυμο γεωγραφικό διαμέρισμα της
σημερινής Ελλάδας, ούτε με την Πρώην Γιουγκοσλαβική Δημοκρατία της Μακεδονίας.
H πεδινή περιοχή την οποία σχημάτιζαν κοιλάδες ποταμών που εξέβαλλαν στον
Θερμαϊκό Κόλπο μπορεί να θεωρηθεί η ζωτική ενδοχώρα της (στην περιοχή αυτή
σήμερα βρίσκεται η Θεσσαλονίκη, η οποία ιδρύθηκε το 316 π.X., μετά τον θάνατο
του Αλεξάνδρου). Τον 4ο αι. π.X., στο μέγιστο της έκτασής της, η Μακεδονία
περιέκλειε ανατολικά τα τρία πόδια της Χαλκιδικής και εδάφη πέρα από τη Θράκη
μέχρι τη Μαύρη Θάλασσα. Νότια εκτεινόταν έως τη Θεσσαλία, δυτικά περιελάμβανε
την Πίνδο (τη μεγαλύτερη οροσειρά της Ελλάδας, η οποία χωρίζει κάθετα τη
Βόρεια Ελλάδα στα δύο) και έφτανε στη σημερινή Αλβανία. Βόρεια κάλυπτε μεγάλο
μέρος των πρώην γιουγκοσλαβικών δημοκρατιών και τμήματα της Βουλγαρίας. Ήταν
μια περιοχή τεράστια, με γεωγραφική ποικιλία, πλούσια σε φυσικούς πόρους, που
περιέκλειε διάφορες φυλές.

Στους κλασικούς χρόνους, η Μακεδονία ήταν ένα βασίλειο με κληρονομική
διαδοχή στο θρόνο. Συχνά όμως το στέμμα το έπαιρνε ο πιο ισχυρός διεκδικητής
του. Καθώς ήταν βασίλειο, διέφερε πολιτικά από τις πόλεις-κράτη της Νότιας
Ελλάδας, παρ’ όλο που επί εκατοντάδες χρόνια υπήρχαν επαφές μεταξύ Μακεδονίας
και Ελλάδας: ελληνικές πόλεις είχαν ιδρυθεί κατά μήκος της ανατολικής ακτής
της Μακεδονίας και στη Χαλκιδική, και πρόσφατες αρχαιολογικές ανασκαφές
κατέστησαν σαφές ότι στη Μακεδονία η αριστοκρατική, τουλάχιστον, τάξη ήταν
τόσο εκλεπτυσμένη πολιτιστικά όσο και οπουδήποτε αλλού στη Νότια Ελλάδα. Στις
αρχές του 4ου αι. νέα πρωτεύουσα του κράτους έγινε η Πέλλα (δυτικά της
σημερινής Θεσσαλονίκης). Στην πόλη αυτή πέρασε τα τελευταία χρόνια της ζωής
του ο Ευριπίδης, ο περίφημος Έλληνας τραγικός ποιητής. Αποκαλύφθηκαν αξιόλογα
ψηφιδωτά δάπεδα, επαύλεις, η αγορά και, τελευταία, το ανάκτορο (ώς την ώρα που
γράφω δεν έχουν δημοσιευθεί όλα τα ευρήματα από την αγορά και το ανάκτορο): οι
ανακαλύψεις αυτές μαρτυρούν ότι επρόκειτο για μια κοινωνία πλούσια,
καλλιεργημένη, εκλεπτυσμένη, απολύτως εξοικειωμένη με τον πολιτισμό της
Ελλάδας. Εντούτοις, ανάμεσα σε Μακεδόνες και Έλληνες υπήρχε κατά βάθος ένας
ανταγωνισμός, τον οποίο οι πολιτικές τους εχθρότητες κάθε άλλο παρά διέλυσαν.

Ο πατέρας του Αλεξάνδρου, ο Φίλιππος B’, υπήρξε ο σπουδαιότερος βασιλιάς της
Μακεδονίας του 4ου αι. π.X. Ήταν αυτός που συνάσπισε πολλές από τις
πολεμοχαρείς φυλές της Βόρειας και της Δυτικής Μακεδονίας, εκμεταλλεύτηκε τους
τεράστιους φυσικούς πόρους αργύρου και χρυσού για να πλουτίσει το
θησαυροφυλάκιό του και σφυρηλάτησε τον μακεδονικό στρατό σε μία φονική
πολεμική δύναμη, την οποία αργότερα χρησιμοποίησε ο γιος του. H απόλυτη ισχύς
και οι επεκτατικές του διαθέσεις προκαλούσαν φόβο στις πόλεις της κυρίως
Ελλάδας. Ο φόβος τους ήταν βάσιμος: ο Φίλιππος νίκησε αποφασιστικά τις
συνασπισμένες δυνάμεις των Ελλήνων στη μάχη της Χαιρώνειας, στην Κεντρική
Ελλάδα, το 338 π.X., κι έγινε ο ρυθμιστής των ελληνικών υποθέσεων. Ο νεαρός
Αλέξανδρος πρωταγωνίστησε στη μάχη αυτή ως υπαρχηγός στο πλευρό του πατέρα
του.

Με μια κίνηση χαρακτηριστική της επιτήδειας διπλωματίας του, ο Φίλιππος
κατάφερε να ελέγξει τους δύστροπους Έλληνες με την επονομαζόμενη Κορινθιακή
Συμμαχία, μια ασταθή ομοσπονδία πόλεων σε συμμαχία μαζί του με άνισους όρους.
Ο Φίλιππος εξασφάλισε τη συνομολόγησή τους να τον υποστηρίξουν σε έναν πόλεμο
εναντίον της Περσίας και εξελέγη στρατηγός-αυτοκράτωρ των συνασπισμένων
ελληνικών δυνάμεων για την εκστρατεία. Το πρόσχημα για την εισβολή,
υπολογισμένο έτσι ώστε να θέλξει τους Έλληνες της κυρίως Ελλάδας, ήταν η
απελευθέρωση των ελληνικών πόλεων της Μικράς Ασίας από τον περσικό ζυγό.
Υπήρχε μια βαθιά ριζωμένη έχθρα μεταξύ Ελλήνων και Περσών από τις αρχές του
5ου αι. π.X., εποχή των Περσικών Πολέμων. Αφορμή των πολέμων εκείνων ήταν η
εξέγερση των ελληνικών πόλεων της Μικράς Ασίας κατά της Περσίας. H ιδέα της
«ελευθερίας των Ελλήνων» που βρίσκονταν υπό περσική κυριαρχία έγινε έκτοτε μία
δυνατή κραυγή συσπείρωσης. Έφτασε στον Ελλήσποντο μια δύναμη προπομπός με
αρχηγούς τους Μακεδόνες στρατηγούς Παρμενίωνα και Άτταλο. Τους αναχαίτισαν
όμως στην Πέρινθο.

Εν τω μεταξύ, στην πρώην βασιλική πρωτεύουσα, τις Αιγές (τη σημερινή Βεργίνα),
ο Φίλιππος προΐστατο στους γάμους της κόρης του Κλεοπάτρας, αμφιθαλούς αδελφής
του Αλεξάνδρου, με τον θείο της, τον βασιλιά της Ηπείρου, και ενώ βρισκόταν
στο θέατρο τον δολοφόνησε ένας νεαρός με προσωπική πικρία εναντίον του
(ερωτική, καθώς λέγεται). Έθαψαν τον Φίλιππο στις Αιγές, όπως το απαιτούσε η
βασιλική παράδοση. Εργαστηριακές αναλύσεις κατέδειξαν ότι, πέρα από κάθε
εύλογη αμφιβολία, ο Φίλιππος ήταν ο ένοικος του κύριου θαλάμου του Τάφου B
στον βασιλικό τύμβο της Βεργίνας, που αποκαλύφθηκε το 1979 (το σώμα γυναίκας
στον προθάλαμο εικάζεται ότι ανήκε στην τελευταία του σύζυγο, επίσης
Κλεοπάτρα).

Πλαστή επιστολή προς τον Αριστοτέλη

Από την άποψη της περιπέτειας, ήταν ένας στεριανός Κολόμβος. Γι’ αυτό και η ζωή του συναρπάζει βιογράφους και κινηματογραφιστές. Όπως ο Αυστραλός Μπαζ Λούρμαν (του «Μουλέν Ρουζ») που… είδε τον Λεονάρντο Ντι Κάπριο ως κινηματογραφικό Αλέξανδρο

Στην ηλικία των είκοσι, λοιπόν, ο νεαρός πρίγκιπας Αλέξανδρος έμεινε
απροσδόκητα χωρίς πατέρα και το βασίλειο χωρίς ηγεμόνα. Ας ξαναδούμε ό,τι
είναι γνωστό από τα πρώτα χρόνια της ζωής του.

Ο Αλέξανδρος γεννήθηκε το 356 π.X. (πιθανώς στο ανάκτορο στην Πέλλα ή σε
εκείνο στις Αιγές/Βεργίνα) ως ο πρωτότοκος του Φιλίππου B’ και της βασίλισσάς
του, της Ολυμπιάδας. Οι πηγές παρουσιάζουν την Ολυμπιάδα ως γυναίκα σκληρή, με
τρομερό χαρακτήρα. Την είλκυαν οι θρησκευτικές τελετές με επίκεντρο τη λατρεία
του Διονύσου, τον οποίο στη Μακεδονία λάτρευαν οργιαστικά. H Ολυμπιάδα,
αποφασισμένη ότι ο Αλέξανδρος έπρεπε να διαδεχθεί τον πατέρα του στο θρόνο,
ήταν σφόδρα προστατευτική για τη θέση του στο παλάτι, ιδίως σε σχέση με τα
νόθα παιδιά του Φιλίππου. Ο Αλέξανδρος εμφανίζεται να έχει κληρονομήσει τη
δύναμη του χαρακτήρα της μητέρας του.

Σύμφωνα με την παράδοση, ο Φίλιππος προσέλαβε ως παιδαγωγό του νεαρού γιου του
τον περίφημο φιλόσοφο Αριστοτέλη, Έλληνα από τα Στάγιρα της Χαλκιδικής. Ο
Αριστοτέλης, λέει ο Πλούταρχος, δίδασκε τον Αλέξανδρο στο Ιερό των Νυμφών στη
Μίεζα, του οποίου τα πέτρινα καθίσματα και οι σκιεροί περίπατοι ήταν ακόμα
ορατά την εποχή του βιογράφου. Τα ευρήματα στα βορειοδυτικά της σημερινής
Βέροιας έχουν ταυτιστεί με το ιερό αυτό (κοντά στον Μεγάλο Τάφο στα Λευκάδια).
Οι αρχαιολογικές ανασκαφές δεν έχουν ολοκληρωθεί, ωστόσο το όμορφο κατάφυτο,
κατάρρυτο ιερό φαντάζει ως μέρος ιδανικό για σχολή του Αριστοτέλη. Πολλά έχουν
ειπωθεί για τη φιλοσοφική επιρροή του Αριστοτέλη στον νεαρό του μαθητή. Οι
γνώμες ποικίλλουν και φτάνουν στην ακραία υπόθεση ότι η εκστρατεία του
Αλεξάνδρου ήταν, κατά κύριο λόγο, ταξίδι επιστημονικού ενδιαφέροντος για
λογαριασμό του Αριστοτέλη. Αυτή η τελευταία άποψη στηρίζεται σε μια ασφαλώς
πλαστή επιστολή του Αλεξάνδρου προς τον Αριστοτέλη, την οποία διασώζει η
«κοινή παράδοση»: ο Αλέξανδρος φέρεται να γράφει στον παιδαγωγό του για κάποια
ασυνήθη είδη χλωρίδας και πανίδας που συνάντησε στα ταξίδια του. Δεν αμφιβάλλω
ότι η εκστρατεία του Αλεξάνδρου αποκάλυψε ένα πλήθος παράξενα της φύσης.
Αδυνατώ, όμως, να πιστέψω ότι αυτός ήταν ο πρωταρχικός της στόχος.

Το ημέρωμα του Βουκεφάλα

Ο Πλούταρχος διασώζει διάφορα χαριτωμένα ανέκδοτα από τα πρώτα χρόνια της ζωής
του Αλεξάνδρου, τα οποία διαφωτίζουν την πρόωρα ανεπτυγμένη φύση του, την
ευφυΐα και την αγάπη του για μάθηση, τη γενναιότητά του, καθώς και τον
αδιαμφισβήτητο προορισμό του να κυριαρχήσει. Ένα από τα πιο γνωστά περιστατικά
που απεικονίζουν όλα τα παραπάνω γνωρίσματά του αναφέρεται στο πώς τιθάσευσε
τον Βουκεφάλα (δηλαδή «βουκέφαλος ίππος»), το άλογό του. Το ατίθασο άτι το
είχαν φέρει να το αγοράσει ο βασιλιάς Φίλιππος, αλλά κανείς δεν μπορούσε να το
χαλιναγωγήσει. Ο Αλέξανδρος είχε προσέξει ότι ο Βουκεφάλας φοβόταν τη σκιά του
και, για να μην τη βλέπει, τον έστρεψε καταπρόσωπο στον ήλιο. Έτσι, κατάφερε
να ηρεμήσει το ζώο και τελικά να το ιππεύσει, ενώ όλοι οι άλλοι είχαν
αποτύχει. Αργότερα ο Βουκεφάλας συνόδευσε τον κύριό του μέχρι την Ινδία, όπου
και πέθανε, προς μεγάλη θλίψη του Αλεξάνδρου.

«Υποψίες» για τον φόνο του πατέρα του

Ο Αλέξανδρος ανδρώθηκε ως ο επίδοξος διάδοχος του Φιλίππου. Θήτευσε σε
εκστρατείες μαζί του και εκτελούσε χρέη αντιβασιλέα κατά την απουσία του.

Ωστόσο, οι ήδη κακές σχέσεις του βασιλιά Φιλίππου με την Ολυμπιάδα, εξαιτίας
των παράλληλων γάμων και των νόθων παιδιών του, έφτασαν στο αποκορύφωμά τους
σε μια έντονη λογομαχία με την ευκαιρία του τελευταίου γάμου του με την
Κλεοπάτρα (ενίοτε αναφέρεται και ως Ευρυδίκη), την ανιψιά του Μακεδόνα
στρατηγού Αττάλου. Σε μια παρέα μεθυσμένων ο Αλέξανδρος άκουσε τυχαία τον
Άτταλο να επικαλείται θεϊκή βοήθεια για να γεννηθεί νόμιμος διάδοχος από την
ένωση αυτή. Ο Αλέξανδρος ξέσπασε με μανία. Ο Φίλιππος τράβηξε ένα ξίφος για να
επιτεθεί στον γιο του, αλλά η μέθη του τον εμπόδισε. Μετά το περιστατικό αυτό,
ο Αλέξανδρος, με αρκετούς από τους συντρόφους του, και η Ολυμπιάδα εξορίστηκαν
από το παλάτι (εκείνη κατέφυγε στην Ήπειρο, εκείνος στην Ιλλυρία).

Μετά τη δολοφονία του Φιλίππου, οι εξόριστοι επέστρεψαν στη Μακεδονία, και ο
Αλέξανδρος μερίμνησε να εδραιωθεί στο θρόνο του πατέρα του. Πολλοί
υποψιάζονται ότι ο Αλέξανδρος είχε εμπλακεί παρασκηνιακά στη δολοφονία του
Φιλίππου, κυρίως επειδή εκείνος θα ήταν ο άμεσα ωφελημένος από το έγκλημα. Δεν
υπάρχουν, όμως, αποδείξεις για να στηρίξουν τον ισχυρισμό αυτό. Ο Αλέξανδρος
σκότωσε, είτε είχε στο παρελθόν σκοτώσει, τους κύριους ανταγωνιστές του για
τον μακεδονικό θρόνο, μεταξύ αυτών και έναν βασιλικό του εξάδελφο. Τέτοιοι
αγώνες ισχύος ήταν τυπικοί της διαδοχής στον μακεδονικό θρόνο, τον οποίο
έπαιρνε ως έπαθλο ο δυνατότερος από τους αντιπάλους. H Ολυμπιάδα επόπτευσε τη
δολοφονία της Κλεοπάτρας, της συζύγου του Φιλίππου, και της μικρής κόρης της.
Ο πρίγκιπας Αλέξανδρος ήταν πλέον ο βασιλιάς Αλέξανδρος Γ’ της Μακεδονίας.

INFO

E.E. Ράις, «Αλέξανδρος ο Μέγας», μτφ Δέσποινα Ρισσάκη, Εκδόσεις «Νεφέλη», σελ.
87.