ΦIΛIΠ POΘ «H κάθαρση είναι ένα βάρβαρο ανέκδοτο»

Ασκητής στην προσωπική του ζωή, ο Φίλιπ Ροθ περνά τον χρόνο του κλεισμένος στο δωμάτιό του γράφοντας τα βραβευμένα μυθιστορήματά του

Το μυθιστόρημα «Το ανθρώπινο στίγμα» του Φίλιπ Ροθ είναι κλασικό δείγμα του
καυστικού χιούμορ του συγγραφέα. H ιστορία διαδραματίζεται τη χρονιά που ο
Μπιλ Κλίντον και ο λεκές στο φόρεμα της Μόνικα Λιουίνσκι έκαναν τον γύρο του
κόσμου. Το βιβλίο καυτηριάζει τον πουριτανισμό ενός έθνους μέσα από το πρόσωπο
του Νέιθαν Ζούκερμαν, πρωταγωνιστή της ιστορίας και alter ego του Ροθ. H
ομώνυμη ταινία, με πρωταγωνίστρια τη Νικόλ Κίντμαν, προβλήθηκε την Κυριακή στο
Φεστιβάλ της Βενετίας.

Ο βραβευμένος με το Βραβείο Πούλιτζερ Ροθ είχε πάντα την ικανότητα να
αναγνωρίζει το πνεύμα της εποχής του και να το εκμεταλλεύεται στο έργο του. H
δεκαετία του ’60 ήταν τα χρόνια της σεξουαλικής απελευθέρωσης, αλλά χρειάστηκε
να δημοσιευθεί το πρώτο μπεστ σέλερ του συγγραφέα «H νόσος του Πορτνόι», το
1969, για να καταλάβει το μέσο αναγνωστικό κοινό τι αντίκτυπο είχε στη
λογοτεχνία.

H ειλικρινής αφήγηση του Ροθ για τον αυνανισμό στην παιδική ηλικία και
τη σεξουαλική απελευθέρωση δεν θα μπορούσε να είχε κυκλοφορήσει σε άλλη εποχή.
Μπορεί οι Χένρι Μίλερ και Φρανκ Χάρις να είχαν προηγηθεί του Ροθ, αλλά κανείς
τους δεν ήταν δημοφιλής στον χώρο του mainstream. Είχαν εκδοθεί από μικρούς
οίκους και τα βιβλία τους ήταν δυσεύρετα. Το «Πορτνόι», αντίθετα, ήταν σε κάθε
βιβλιοπωλείο, η κριτική του δημοσιεύθηκε σε όλες τις εφημερίδες και βρέθηκε
στην πρώτη θέση των μπεστ σέλερ.

Ποια ήταν, όμως, η άποψη του ίδιου του Ροθ για τη δεκαετία που τον είχε
βοηθήσει να γράφει τόσο ελεύθερα; Είναι ενδιαφέρον να σημειώσουμε ότι ως μικρό
αγόρι είχε πολύ καλή ανατροφή και προέρχεται από μία ευγενή γειτονιά μέσης και
χαμηλότερης τάξης του Νιούαρκ στο Νιου Τζέρσεϊ. Στα πρώτα του βήματα ο νεαρός
συγγραφέας ήταν αρκετά λεπτεπίλεπτος. Παλιοί συνεργάτες, οι οποίοι θυμούνται
ότι του έκαναν κακή εντύπωση όσοι έβριζαν, δεν μπορούσαν να φανταστούν πόσο
άλλαξε αργότερα.

Από μικρός, πάντως, προκαλούσε έντονες αντιδράσεις. Με την πρώτη του κιόλας
παρουσία στα γράμματα, μία συλλογή διηγημάτων που δημοσίευσε σε ηλικία 26
ετών, χλεύασε τις ρηχές υλιστικές αξίες του εβραϊκού περιβάλλοντος στο οποίο
ανατράφηκε. H δουλειά του γνώρισε πολύ καλή υποδοχή από όλους τους κριτικούς
και κέρδισε το πολυπόθητο Εθνικό Βραβείο Βιβλίου το 1959. Οι Εβραίοι, όμως,
για τους οποίους έγραφε, ένιωσαν προδομένοι και οργισμένοι. Τον κατηγόρησαν
ότι ο μόνος σκοπός του βιβλίου ήταν να τους χλευάσει και να τους δυσφημήσει.
Αντίστοιχες κατηγορίες έχει δεχθεί ο 70χρονος Ροθ σε όλη του τη συγγραφική
πορεία. Αλλά τότε η απάντησή του ήταν ότι «είναι δύσκολο, αν όχι αδύνατο, να
εξηγήσω σε μερικούς από τους ανθρώπους που ισχυρίζονται ότι έχουν νιώσει τα
δόντια μου στο δέρμα τους ότι σε αρκετές περιπτώσεις δεν τους έχω δαγκώσει
καθόλου».

Το πιστεύω του Ροθ είναι εμφανές στα λόγια ενός χαρακτήρα, της Φόνια
Φάρλεϊ στο «Ανθρώπινο Στίγμα», τον ρόλο που παίζει η Κίντμαν: «Αφήνουμε ένα
στίγμα, έναν λεκέ, αφήνουμε ένα μονοπάτι, αφήνουμε το αποτύπωμά μας.
Ακαθαρσία, βιαιότητα, κατάχρηση, σφάλμα, περιττώματα, σπέρμα – δεν υπάρχει
άλλος τρόπος να είμαστε εδώ. Για αυτό η κάθαρση είναι αστεία. Ένα βάρβαρο
ανέκδοτο. H φαντασίωση της αγνότητας είναι φρικιαστική. Είναι παραφροσύνη».

Τα τρία τελευταία βιβλία του – «Το αμερικανικό ειδύλλιο», «Παντρεύτηκα έναν
κομμουνιστή» και «Το ανθρώπινο στίγμα» – θεωρούνται μία πολιτική τριλογία που
καταρρακώνει τις υπερβολές στη μεταπολεμική Αμερική. Είναι γραμμένα με
απίστευτο πάθος. Κανείς δεν θα μπορούσε να γράψει με τέτοιο θυμό για μια χώρα
αν δεν την αγαπάει πολύ.

H «αδιάφορη» και ο «εκδικητικός»

H έγνοια του Φίλιπ Ροθ στα βιβλία του είναι να παρακολουθήσει πώς
σχηματίζονται οι ανθρώπινοι «λεκέδες». Αλλά αυτή η εμμονή δικαιολογεί
ταυτόχρονα το πιο γνωστό περιστατικό στην προσωπική του ζωή: τον άσχημο
χωρισμό με τη γυναίκα του, την ηθοποιό Κλερ Μπλουμ ύστερα από 16 χρόνια γάμου.
Τα 12 χρόνια έζησαν στο Λονδίνο και ήταν περιζήτητοι καλεσμένοι σε πάρτι και
συγκεντρώσεις του καλλιτεχνικού κύκλου. Λεκτικά προικισμένοι και στον
προφορικό λόγο, συχνά έστηναν αυτοσχέδιες κωμικές παραστάσεις για την ομήγυρη.

Τα πράγματα στράβωσαν, όμως, όταν η γυναίκα του ανακάλυψε ένα χειρόγραφο, όπου
πρωταγωνιστούσε ένα ζευγάρι, ο Φίλιπ και η Κλερ. Ο άντρας περιέγραφε τη σύζυγο
ως «την εκπληκτικά αδιάφορη μεγάλη γυναίκα μου, μία ηθοποιό με το όνομα Κλερ».
H σύζυγος τον εκδικήθηκε γράφοντας ένα βιβλίο για τον γάμο τους, στο οποίο τον
περιγράφει ως «νευρασθενικό που χρειάστηκε να πάει στο νοσοκομείο, μοιχό,
αναίσθητο, εγωιστή και οικονομικά εκδικητικό». Ο ίδιος δηλώνει πολύ πληγωμένος
όλα αυτά τα χρόνια και αρνείται τις κατηγορίες της.

Τα βιβλία του είναι γεμάτα στοιχεία από την προσωπική του ζωή, παρόλο που ο
Ροθ επιμένει πως είναι δημιούργημα της φαντασίας του. Υπάρχουν βέβαια και
σημαντικές διαφορές, όπως η ασκητική ζωή του συγγραφέα από τη μία και η
καταναλωτική υπερβολή των ηρώων του.

INFO

Το τελευταίο βιβλίο του Φίλιπ Ροθ «Το Ανθρώπινο Στίγμα» κυκλοφορεί από τις
Εκδόσεις Πόλις. Τιμή: 21 ευρώ.