ΔHMHTPHΣ ΠIKIΩNHΣ Όταν το ελληνικό τοπίο βρήκε τον «δάσκαλό» του

«Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής επίεζε για την τουριστική αξιοποίηση και προσέγγιση των αρχαίων μνημείων. Και αυτό που κατόρθωσε ο Δημήτρης Πικιώνης, να τραβήξει το έργο του στον Λουμπαρδιάρη 4 – 4½ έτη, ήταν ένα θαύμα»

Ο λόγος για τον Δημήτρη Πικιώνη, τον δάσκαλό μας. Δεν πρόκειται να σχολιάσω το
αρχιτεκτονικό και ζωγραφικό του έργο. Εξάλλου μεταθανάτια το έργο αυτό έχει
καταξιωθεί σε τεράστιο βαθμό, έχει γίνει διεθνώς γνωστό και με τη φροντίδα της
στοργικής του κόρης της Αγνής Πικιώνη, έχει γίνει και ένας άθλος δημοσιεύσεώς
του μέσα στα τελευταία 15 χρόνια.

Θα αναφερθώ στην αρετή του, το ανθρώπινο και το καλλιτεχνικό του ήθος και στην
ανεπανάληπτη δράση του ως καθηγητή στο Πολυτεχνείο και ως δασκάλου που
προήγαγε τη διανθρώπινη έντονη σχέση. Ενός δασκάλου που θα τον ονόμαζα
ψυχοδηγό.

Ο Δημήτρης Πικιώνης κατείχε την έδρα της διακοσμητικής, της ονομαζόμενης και
«αρχιτεκτονικής εσωτερικών χώρων». Ήταν ένας από τους πρώτους καθηγητές της
σχολής και είχε εκλεγεί έκτακτος το 1925. Οι ιδέες του μας έμοιαζαν σαν ένα
απαύγασμα μιας μονομανούς ελληνοκεντρικότητας. Ο Πικιώνης κατηγορήθηκε τότε
εξαιτίας αυτών των προτιμήσεών του για μορφοκρατία και ρομαντικό τοπικισμό.
Για να είμαστε πιο δίκαιοι, θα πρέπει να πούμε ότι ήταν ένας πολύ πρώιμος
regionalist. Δηλαδή, κάποιος που πίστευε στις διεθνείς αρχές της
λειτουργικότητας και της κατασκευαστικής ειλικρίνειας, ταυτοχρόνως όμως
απαιτούσε μιαν επιλογή αρχιτεκτονικών μορφών, που αντιστοιχούν στον εκάστοτε
φυσικό και πολιτιστικό περίγυρο. Με αυτό το αίτημα ήτανε πρωτοπόρος και πολύ
μπροστά από την εποχή του.

Από τον Πικιώνη δεν ακούσαμε ποτέ μια παράδοση από την έδρα. Ήταν ένας
δάσκαλος μύστης. Το περιεχόμενο της διδασκαλίας του: δεν πρότεινε ποτέ τη
σύλληψη και την επεξεργασία ενός μεγάλου εκτεταμένου θέματος αρχιτεκτονικής
σύνθεσης. Τον Πικιώνη τον ενδιέφεραν μικρά εικαστικά συνθετικά θέματα, τα
οποία προήγαγε με μεγάλη εμβάθυνση. Ήταν δοσμένος στο αέναο κυνηγητό αυτού που
ονόμαζε ο ίδιος «αρμόδια» λύση. Ήταν μια λέξη που την αγαπούσε. «Αρμόδιος»
σήμαινε γι’ αυτόν δόκιμος, έγκυρος, αποδεκτός.

Έτεινε, λοιπόν, πάντοτε να μας δίνει μικρά θέματα. Τότε έχτιζε την έπαυλη του
Ποταμιάνου στη Φιλοθέη. Μας έδειξε τα σχέδιά του για τον κήπο του σπιτιού και
μας ζήτησε να σχεδιάσουμε την πρόσβαση από την είσοδο της ιδιοκτησίας μέχρι
την είσοδο του σπιτιού και την πλακόστρωση αυτών των λίγων μέτρων, την
τοποθέτηση μιας κρήνης, το σχέδιο του φράκτη. Του ζητούσαμε να μας κάνει
διευκρινίσεις, να μας δώσει οδηγίες για να προχωρήσουμε στις προτάσεις μας.
Απαντούσε ευγενικά, αλλά αποφεύγοντας τις δεσμεύσεις ή τις σαφείς οδηγίες.
Έλεγε «ψάξ’ το, θα το βρεις, θα το βρεις καλύτερα μόνος σου, έχεις τον τρόπο
σου» ή «δεν μπορώ να σου πω το πώς, δοκίμασε και θα έχεις εσύ, θα βρεις εσύ τη
λύση σου». Χρησιμοποιούσε ένα είδος ισχυρής υποβολής. Συγχρόνως, βεβαίως,
όριζε με τρόπο διακριτικό την κατεύθυνση.

«Υπήρχε μία βαθύτατη αγαθή πρόθεση στον Πικιώνη, μια καλοκαγαθία, μία αληθινή ευαισθησία και αγάπη για το φυσικό και το ανθρωπογενές περιβάλλον και είχε το μεγάλο χάρισμα της εναίσθησης και της συμπάθειας», λέει ο μαθητής του Αλέξανδρος Παπαγεωργίου – Βενετάς

Μιλούσε βεβαίως μαζί μας για τη μοναδικότητα του ελληνικού τοπίου, για τη
μορφολογία μιας νεοελληνικής αρχιτεκτονικής όπως την οραματιζόταν, για τη
δημιουργία της τη μελλοντική. Έθιγε θέματα προστασίας του περιβάλλοντος – ήδη
τότε – και της παραδοσιακής αρχιτεκτονικής. Στηλίτευε την ολέθρια παραμόρφωση
του αττικού τοπίου με τα λατομεία και πρότεινε λύσεις για τη διαμόρφωση
αρχαιολογικών χώρων, τους οποίους από τα γραπτά του φαίνεται ότι αντιμετώπιζε
με μεγάλη επιφύλαξη, κυρίως λόγω της αλλοιώσεως του τοπίου το οποίο
προκαλούσαν οι ανασκαφές. Τα θέματα αυτά επανέρχονταν συνεχώς στον λόγο του.

Τι οδήγησε τον Πικιώνη προοδευτικά στη μονόπλευρη και αποκλειστική αγάπη της
Ανατολής, η οποία διαφαινόταν μέσα από το μάθημά του, της καθ’ ημάς Ανατολής
της Μεσογείου ή και της απώτερης της Ασίας; Μήπως, αναρωτιέμαι, διέβλεψε την
αδηφάγο κατακτητική μανία της Δύσης, της Προτεσταντικής και Αγγλοσαξονικής
Δύσης, η οποία ηγείται του κόσμου κατά τους πέντε τελευταίους αιώνες;
Διαισθάνθηκε προφητικά, σε μια εποχή ασύστολης αναπτυξιακής ευφορίας η οποία
συνεχίζεται μέχρι και σήμερα, ως αισθητής, την αυτοκαταστρεπτική πορεία ενός
κόσμου που ατιμάζει τη γη του, όπως ο ίδιος έγραψε και εξήγησε, για να
καρπωθεί βραχύβια οφέλη ή μήπως αυτή η προτίμηση για την Ανατολή ήταν μια
αισθητική θεώρηση του κόσμου, με πρότυπο την αμεσότητα και τη συμβολικότητα
της τέχνης της Ανατολής που οδηγούσε τη σκέψη, το αίσθημα και τη
δημιουργικότητά του; Μπορεί και τα δύο.

Και το άλλο ερώτημά μου: τι ήταν η ελληνικότητα που ενστερνίστηκε ο δάσκαλός
μας και στην οποίαν απέβλεψε σε όλη του τη ζωή; Ήταν η μήτρα που τον έθρεψε
αυτόν καθαρά ελληνική; Γνώριζε καλύτερα από όλους μας τις ρίζες του ή μήπως
ήταν μία εικαστική ιδεοληψία; Σκληρή η λέξη ιδεοληψία, αλλά θέλω να πω έμμονη
προσωπική προτίμηση.

Ιδιοφυείς αυτοσχεδιασμοί στον Λουμπαρδιάρη

Στο εκκλησάκι του Αγίου Δημητρίου του Λουμπαρδιάρη ο Πικιώνης με τον σχεδιασμό του περιπτέρου ολοκλήρωσε το έργο διαμόρφωσης του περιβάλλοντος χώρου της Ακρόπολης

Ο Δημήτρης Πικιώνης είχε έναν ιδιοφυή τρόπον αυτοσχεδιασμού. Όσον αφορά στην
εργασία του επί του πεδίου, στο έργο του Λουμπαρδιάρη, εξέθεσε στις περίφημες
αναφορές του προς τον Καραμανλή, το πως μπορεί ένα τέτοιο έργο να περαιωθεί.
Αυτοσχεδίαζε τόσο με τον τρόπο της βαθμιαίας και επαναληπτικής προσέγγισης
κατά τον σχεδιασμό, όσο και επί του πεδίου. Ο στόχος του σχεδιασμού δεν ήταν
κατά κανόνα αποκρυσταλλωμένος. Είχε τεθεί στις αδρές του γραμμές και στην
βούληση την γενική. Υπήρχε πάντοτε, και την κρατούσε για τον εαυτό του – για
να θυμηθούμε τον Καβάφη – η δυνατότητα των αέναων «στοχαστικών προσαρμογών»
επί του πεδίου και είναι γνωστές οι αντιπαραθέσεις του με τον Καραμανλή, που
δεν ήταν διόλου εύκολος και τον επίεζε χρονικά και ξέρουμε ότι μπόρεσε να του
επιβληθεί με την αφοσίωση στο έργο του, και να τον πείσει ότι το έργο θα
μπορούσε μόνον έτσι, διά αυτεπιστασίας και με μικρά συνεργεία να ολοκληρωθεί.

Πώς δούλευε με τους τεχνίτες; Είχε επιλέξει καμιά πενηνταριά και γεροντότερους
και νεότερους τεχνίτες, οι οποίοι δούλευαν κατά τον παραδοσιακό τρόπο, σε
μικρές ομάδες. Ανέπτυσσε ένα συνεχή διάλογο με τους μαστόρους, προσπαθώντας να
τους καθοδηγήσει με συγκεκριμένες προτάσεις και παραδείγματα. Πλησίαζε τότε τα
70 και με ένα ψαθάκι στο κεφάλι, ώρες στο λιοπύρι, τους κρατούσε σχεδόν το
χέρι. Ύστερα όμως, σε ένα σκαμνάκι καθήμενος, τους άφηνε ελεύθερους. Άρχιζε
μια εντατική ανταλλαγή απόψεων. Εξασφάλιζε βέβαια πάντοτε τον έλεγχο των
βασικών επιλογών, των χαράξεων. Επαινούσε την εφευρετικότητά τους, λέγοντας –
και εδώ ξαναβρίσκουμε την μαιευτική μέθοδο – «εσύ το ξέρεις καλύτερα, κάν’ το
με το χούγιο σου».

Αυτός ήταν ο τρόπος με τον οποίον προκαλούσε την ταύτιση των τεχνιτών
με το έργο. Αυτό ήταν το χάρισμά του, να τονώνει την δημιουργικότητα των
συνεργατών του. Πάντοτε έλεγε το ίδιο: «Δοκίμασέ το όπως ξέρεις, έχεις εσύ τον
τρόπο σου, εγώ σου έδωσα μιαν ιδέα. Είμαι βέβαιος ότι θα το στήσεις καλύτερα».
Κρατούσε πάντοτε ωστόσο τον έλεγχο. Προκαλούσε έτσι την αυτενέργεια των
τεχνιτών. Κατά τον ίδιο τρόπο πλησίαζε και τους μαθητές του.

Ένα κρίσιμο θέμα είναι η σχέση του Δημήτρη Πικιώνη με την ιστορία και την
επέμβαση στο τοπίο. Επενέβη στο ιστορικό τοπίο της Αθήνας με μοναδικό γνώμονα
το καλλιτεχνικό του αισθητήριο και όχι την ιστορική μεθόδευση και αξιοπιστία.
Εισήγαγε με πολλή διακριτικότητα στην σύνθεσή του στον ιστορικό χώρο της
Αθήνας, αναφορές σε μνήμες οικείων και αξιαγάπητων μορφών από την ελληνική
αρχιτεκτονική παράδοση όλων των ιστορικών περιόδων. Ήταν διαχρονικός στην
ελληνοκεντρικότητά του. Αυτό εξάλλου διαφαίνεται και από το γραπτό και από το
χτισμένο του έργο. Αυτή ήταν η βασική του προσέγγιση και αυτό θέλησε να
τονίσει. Πιστεύω ότι δεν τον απασχόλησε η σκοπιμότητα και θα έλεγα μάλιστα η
αναγκαιότητα μιας συστηματικής αρχαιολογικής έρευνας που θα έπρεπε
δεοντολογικά να είχε προηγηθεί κάθε επεμβάσεως.

Βεβαίως οι καιροί δεν ήταν μενετοί. Ο Καραμανλής επίεζε δια την
τουριστική αξιοποίηση και προσέγγιση των αρχαίων μνημείων. Ήδη αυτό που
κατόρθωσε ο Πικιώνης, να τραβήξει δηλαδή αυτό το έργο, τον χρόνο που
χρειαζόταν, τον λίγο χρόνο των 4 – 4,5 ετών, ήταν ένα θαύμα. Δεν υπήρξε καν η
σκέψη μιας μεθοδευμένης διαδοχικής αποψιλώσεως των αναδασωμένων λόφων, εκτάριο
προς εκτάριο, εκατό μέτρα επί εκατό μέτρα, έρευνα αρχαιολογική, διαμόρφωση,
επαναφύτευση. Αυτά είναι πράγματα που προϋποθέτουν σχεδιασμό τριάντα ετών και
θέληση και συνέχεια στην προσπάθεια, προϋποθέσεις που δεν έχομε ούτε και
σήμερα. Βεβαίως για τον Πικιώνη ο πειρασμός, θα τολμήσω να πω η πρόκληση, ήταν
πολύ μεγάλος: να μπορέσει σε αυτόν τον καθαγιασμένο χώρο να δώσει το καλύτερο
από τον εαυτό του. Και δεν μπορεί να τον ψέξομε ότι το έκανε αυτό και ότι το
έκανε κατά έναν τρόπο τόσο διακριτικό, που σήμερα 40 χρόνια μετά δεν ξέρει ο
επισκέπτης αν αυτές οι διαμορφώσεις είναι χειροποίητες, αν ήταν πάντοτε εκεί ή
αν έχουν γίνει προ 45 ετών.

Δεν πήγε ο Πικιώνης να παραστήσει τον νέο Ικτίνο. Προσπάθησε με μεγάλη
διακριτικότητα να μας δώσει την πρόσβαση προς την αρχαία κληρονομιά. Δεν είχε
ωστόσο στάση δέους απέναντι στην αρχαιότητα. Είχε αγάπη, αλλά δεν τον
ενδιέφερε η αρχαιολογική -αυτή είναι η προσωπική μου κρίση- έρευνα η αυστηρή.

Κόντρα στον οικοδομικό συρμό

Αν με ρωτήσετε σήμερα εάν ο Πικιώνης συνέβαλλε πραγματικά στην
αποκρυστάλλωση μιας νέας ελληνικής αρχιτεκτονικής ή αν έδειξε έναν δρόμο βατό,
θα απαντήσω χωρίς δισταγμό ότι όχι. Ο Πικιώνης δεν κατόρθωσε κατά την γνώμη
μου να υποδείξει μίαν οδό, την οποία να μπορούσαμε να ακολουθήσουμε, για την
σύνθεση νέων πραγματοποιήσιμων μορφών κατοικίας, αλλά και για την οργάνωση των
οικισμών στην Ελλάδα.

Βέβαια του εδόθη η ευκαιρία να διατυπώσει τέτοιες προτάσεις πολύ αργά, οι
οποίες και δεν ευοδώθηκαν όπως ξέρομε, αλλά ακόμα και αν η συγκυρία ήταν
ευνοϊκότερη για το έργο του και αν του είχε δοθεί η δυνατότητα να ολοκληρώσει
ένα οικιστικό έργο, δεν πιστεύω ότι η νεοελληνική κοινωνική πραγματικότητα με
τον κοντόφθαλμο επιχειρηματικό προσανατολισμό της και με την τάση
μεγιστοποίησης του κέρδους, θα μπορούσε ποτέ να είχε αποδεχθεί την υψηλού
ήθους, αλλά και τόσο ελιτιστική προσέγγισή του σε ότι αφορά την αρχιτεκτονική
δεοντολογία.

Είναι αδύνατον να υποθέσει κανείς ότι η οικιστική ανάπτυξη μιας σύγχρονης
μεγαλούπολης σαν την Αθήνα ή έστω κάποιου άλλου μικρότερου αστικού κέντρου θα
μπορούσε να είχε σχεδιαστεί και να πραγματοποιηθεί, σύμφωνα με τους
οραματισμούς και τους ρυθμούς εκτελέσεως του Πικιώνη. Ο τρόπος του, για να το
πω επιγραμματικά, δεν συμβάδιζε με την οικοδομική πρακτική του νεοελληνικού
συρμού.

Επιμέλεια: Έφη Φαλίδα