«Bάλτε τον Άνθρωπο στην Aρχιτεκτονική»

«Δεν πρέπει να παρασυρόμαστε από το ωραίο σχέδιο, τα ωραία προοπτικά, τα διάσημα ονόματα», υποστηρίζει ο αρχιτέκτονας Νίκος Βαλσαμάκης

Πάντοτε με ενδιέφερε πώς εφαρμόζεται η θεωρία γιατί υπάρχει διαφορά μεταξύ
αυτού που λέγεται και αυτού που κτίζεται.

Αυτό που δεν μπορεί να διδαχθεί είναι η εφαρμογή της Αρχιτεκτονικής στην
πράξη.

Για την αρχιτεκτονική μας κατάρτιση στη Σχολή μελετούσαμε την
«Αρχιτεκτονική ως Τέχνη» του Π. Μιχελή, την «Αισθητική του Μπετόν
Αρμέ», την «Αισθητική» του Παπανούτσου, καθώς και άλλα θεωρητικά
βιβλία. Μαθαίναμε τις αρμονικές χαράξεις, τις βασικές αρχές της
αρχιτεκτονικής, διδασκόμαστε από τον Πικιώνη τα στοιχεία της ελληνικής
αρχιτεκτονικής – πολλές φορές άναβε ένα κερί και διάβαζε το Ευαγγέλιο -, για
να εξερευνήσουμε τις ρίζες της ελληνικής Αρχιτεκτονικής.

Απ’ την άλλη πλευρά, συγχρόνως με όλη αυτή τη θεωρητική αντιμετώπιση
δημιουργούνται συνεχώς νέες θεωρίες και αρχιτεκτονικά μανιφέστα. Καθημερινά
πληροφορούμαστε τις καινούργιες ιδέες που διαμορφώνονται μέσα από τα μέσα
ενημερώσεως, τους εκδοτικούς οίκους, τα βιβλία και τα περιοδικά, τα οποία
αναζητούν συνεχώς καινούργια και ενδιαφέρουσα ύλη.

Υπάρχει επίσης και όλο αυτό το «star system» που έχει αναπτυχθεί στον δυτικό
κόσμο τα τελευταία χρόνια, το οποίο εξυπηρετεί διάφορους σκοπούς αλλά για να
δουλέψει κι αυτό χρειάζεται συνεχώς νέες ιδέες ή ιδέες που να μοιάζουν νέες.

Ανοίγοντας τα βιβλία και τα περιοδικά βλέπουμε κτίρια που φαίνονται
έτοιμα να καταρρεύσουν ή είναι σαν τρακαρισμένα αυτοκίνητα ή σαν
στραπατσαρισμένες λαμαρίνες. Είναι των Coop Himmelblau, Daniel Libeskind, Zaha
Hadid κ.λπ.

Όλα αυτά προβάλλονται από τις Σχολές και τους οργανισμούς που απονέμουν τα
βραβεία Gold, Pritzker κ.λπ., τα οποία πρέπει να απονέμονται κάθε χρόνο ή κάθε
δύο χρόνια.

Άρα πρέπει να δημιουργούνται συνεχώς νέοι αστέρες που έπειτα από μερικά
χρόνια, ενώ είχαν επαινεθεί τόσο πολύ, εξαφανίζονται τελείως ή και
επικρίνονται.

Και αναρωτιόμαστε τι έγιναν όλοι αυτοί οι «Θεοί», ο Paul Rudolph ο οποίος ήταν
τόσο γνωστός, δημοσιευόταν παντού, μεγάλο ταλέντο και μετά εξαφανίστηκε. Ο
Leon Krier, που για δέκα χρόνια όλα τα περιοδικά, τα βιβλία, όλες οι εκδόσεις
δημοσίευαν έργα του. Ήρθε πρόπερσι εδώ, κανείς δεν τον θυμόταν, κανείς δεν τον
ήξερε, πολλή προσοχή δεν του δώσαμε, ενώ είχε κάνει Σχολή. Όλοι τότε σχεδίαζαν
με τον τρόπο του Krier αλλά και τόσοι άλλοι, όπως ο Hollein, ο Meier, κ.λπ.

H οικία Λαναρά στην Ανάβυσσο, σε σχέδιο του Νίκου Βαλσαμάκη, χτίστηκε το διάστημα 1961-1963

Τι έγινε το μεταμοντέρνο κίνημα, που τώρα το αποκηρύσσουν ακόμη και οι
εμπνευστές του; Βλέπαμε τελευταία τον Venturi. Τι έγινε ο Venturi ο οποίος
ήταν ο κατ’ αρχήν μεταμοντέρνος;

Γενικά υπάρχει μία επιθυμία από όλα τα μεγάλα ιδρύματα να ακολουθείται η μόδα
με οποιοδήποτε κόστος.

Έτσι τώρα είναι απαραίτητοι ο Ghery, ο Koolhaas κ.λπ., στους οποίους όλα τα
ιδρύματα σπεύδουν για διαφόρους λόγους να αναθέσουν τις δουλειές.

Τα νέα ψηφιακά μέσα με τα κομπιούτερ τώρα πλέον έχουν φέρει μία επανάσταση
στις συνθήκες που γίνονται οι μελέτες τα τελευταία χρόνια.

Οι ημέρες του T και του rapidographe, των φωτοτυπιών και των προοπτικών
σχεδιασμένων με το χέρι είναι μετρημένες.

Σύντομα κανένα γραφείο δεν θα μπορεί να δουλέψει χωρίς CAD, ιστοσελίδες,
e-mail, ψηφιακές μεταφορές δεδομένων και όλα αυτά.

Οι ελεύθερες μορφές και τα σχήματα είναι μόνο δυνατά μέσω των τρισδιάστατων
προγραμμάτων.

Πάντα λέγαμε ότι δεν πρέπει να παρασυρόμαστε από το ωραίο σχέδιο, τα ωραία
προοπτικά, τα διάσημα ονόματα και τις εντυπωσιακές φωτογραφίες.

Διότι υπάρχει διαφορά μεταξύ του σχεδίου και του κτιρίου που έχει κτιστεί και
αυτό είναι ακόμα πιο επικίνδυνο.

Δηλαδή αυτή η χρήση των κομπιούτερ, τα οποία βγάζουν αυτά τα προοπτικά, που
είναι πάρα πολύ ωραία, ενδιαφέροντα, έγχρωμα κ.λπ., δεν σημαίνει ότι θα
παράγει και το ανάλογο έργο.

Είναι κάτι το οποίο θέλει προσοχή.

Επίσης δεν υπάρχει ο άνθρωπος μέσα σε αυτά.

Γι’ αυτό λέω ότι εμείς δεν θα πρέπει να παρασυρόμαστε από ό,τι βλέπουμε και
διαβάζουμε.

Οι διάσημοι αρχιτέκτονες αναλαμβάνουν να φέρουν εις πέρας ακραίες συχνά
συνθέσεις, χρησιμοποιώντας τις πιο τελευταίες τεχνολογικές εξελίξεις, τόσο στα
υλικά κατασκευής όσο και στον τρόπο σχεδιασμού.

Απέναντι στη δουλειά τους πρέπει να σταθούμε σκεπτικοί, να κοιτάξουμε
προσεκτικά τι μπορούμε να κρατήσουμε και τι όχι, τι νομίζουμε ότι αξίζει και
ταιριάζει σε εμάς, λαμβάνοντας υπόψη ότι το αρχιτεκτονικό έργο πρέπει να
διαθέτει αρμονία και ομορφιά και συγχρόνως να ικανοποιεί τις απαιτήσεις του
χρήστη του.

Όλες αυτές τις νέες τάσεις, όλα αυτά τα οποία γίνονται μπορεί να τα
παρακολουθούμε, αλλά δεν πρέπει να τα αντιγράφουμε άκριτα.

Πρέπει να τα μελετάμε σε βάθος, να έχουμε κριτική σκέψη και να δουλεύουμε
ελεύθερα.

Κάθε σπίτι είναι φτιαγμένο για ενοίκους με αληθινά προβλήματα

Η οικία της Ίντιθ Φάρνσγουορθ, την οποία σχεδίασε ο αρχιτέκτονας Μις Βαν Ντε Ρο, είναι ένα από τα πιο σημαντικά υποδείγματα κατοικίας στην ιστορία της μοντέρνας Αρχιτεκτονικής

Θέλω να αναφερθώ σε ένα από τα πιο σημαντικά υποδείγματα κατοικίας στην
ιστορία της μοντέρνας αρχιτεκτονικής (σ.σ.: οικία Farnsworth) ώστε να δείξω
ότι πέρα από την αναμφισβήτητη αξία της κατοικίας αυτής (τόσο για ιστορικούς
όσο και για αρχιτέκτονες) ακόμα και εκεί μπορούμε να εντοπίσουμε προβληματικά
σημεία για τον χρήστη.

Φέτος, όπως ξέρουμε, είναι το έτος Mies Van Der Rohe γιατί και στο Μουσείο
Μοντέρνας Τέχνης στη Νέα Υόρκη, καθώς και στο Whitney, γίνονται δύο μεγάλες
εκθέσεις για τα έργα του Mies – ο Mies στην Αμερική και ο Mies στο Βερολίνο.

Αυτό είναι ένα αριστούργημα της μοντέρνας τέχνης, με έργα που υπάρχουν σε όλες
τις βιβλιογραφίες, στα εξώφυλλα, στα βιβλία, είναι πολύ γνωστό.

Όλοι το θαυμάζουν, θεωρείται ότι είναι ορόσημο της Αρχιτεκτονικής.

Ο Frampton το περιγράφει λέγοντας ότι είναι η αποθέωση της έκφρασης του Mies
του «σχεδόν τίποτα». Είναι ένα χαλύβδινο και γυάλινο κτίριο.

Μιλάει για φανερή ασυμμετρία που προέρχεται από τον σουπρεματισμό που
εξισορροπήθηκε με όμορφο τρόπο με τη συμμετρία κ.λπ.

Αλλά αυτά είναι πώς τα βλέπει κάποιος θεωρητικός χωρίς να μπαίνει στην
πραγματική ιστορία του σπιτιού αυτού.

Τώρα γιατί το σπίτι είναι έτσι υπερυψωμένο. Είναι υπερυψωμένο γιατί ανεβαίνει
η στάθμη του ποταμού. Ενώ εμείς ξέρουμε ότι όλα αυτά τα κτίρια του Mies έχουν
άμεση σχέση με το περιβάλλον, με συνέχεια του έξω και μέσα χώρου.

Κάθε σπίτι είναι ένα αντικείμενο φτιαγμένο για ανθρώπους, με αληθινά
προβλήματα που πρέπει να επιλυθούν.

Το σπίτι αυτό είναι της Edith Farnsworth. Ήταν γιατρός στο Σικάγο και ήθελε να
κτίσει ένα μικρό σπίτι κοντά στον ποταμό Fox River του Ιλινόις και απευθύνθηκε
στο Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης για να βρει τον καταλληλότερο αρχιτέκτονα και
τελικά κατέληξε στον Mies.

Του επέτρεψε να κάνει ό,τι ήθελε και κάποια φορά, τον χειμώνα του ’51,
βλέπουμε στο «Forum», το περιοδικό, ότι ο Mies έκανε αγωγή στη
Farnsworth διότι δεν έπαιρνε την αμοιβή του κι απ’ την άλλη μεριά κι εκείνη
τού έκανε αγωγή διότι το σπίτι κόστισε τα διπλά λεφτά.

Αυτό στην Αμερική παίζει κάποιο ρόλο.

Έχει ενδιαφέρον να δούμε πώς το έβλεπε απ’ την άλλη μεριά η Edith, η οποία
έμενε εκεί και έλεγε ότι αισθανόταν ότι ζούσε σε ένα σπίτι που σχεδιάστηκε για
να έχει πολύ φωτογενή αποτελέσματα, αλλά η ίδια ήταν τελείως εκτεθειμένη και
δεν είχε καμία ιδιωτικότητα.

Ο κόσμος ήταν γεμάτος από αδιάκριτους γείτονες, εκδρομείς και όσους έκαναν
βαρκάδα στον ποταμό και με όλους αυτούς έπρεπε εκείνη να μοιράζεται το σπίτι
της.

Βέβαια, όπως ξέρουμε, αυτό είναι ένα τελείως γυάλινο σπίτι και το υπνοδωμάτιο
και όλα. Ήταν μία μορφή επιβαλλόμενης επιδειξιομανίας. Έλεγε ότι δεν
φανταζόταν ποτέ πώς θα ήταν η ζωή της σ’ αυτό το γυάλινο σπίτι. Δεν γνώριζε
ότι δεν θα χρειαζόταν κουδούνι και δεν θα χρειαζόταν καν να το απαντήσει, ότι
θα ήταν συνεχώς τελείως εκτεθειμένη.

Ήταν πάντα ανήσυχη, κυρίως το βράδυ που αισθανόταν σαν να ήταν σε βάρδια εκεί
μέσα, μαζί με πολλά άλλα προβλήματα.

Αυτό το σπίτι τελικά δεν κατοικήθηκε. Πουλήθηκε σε έναν Εγγλέζο
εκατομμυριούχο, τον Peter Palumbo, ο οποίος είχε και άλλα δύο σημαντικά σπίτια
του μοντέρνου κινήματος, καθώς και του F.L. Wright, και έμεινε ακατοίκητο 30
χρόνια. Τελευταία το είχε ανακαινίσει και το είχε ανοίξει στο κοινό. Τώρα το
πουλάει πάλι, το πήρε το κράτος και θα το αφήσουν ανοιχτό για να το
επισκέπτεται το κοινό.

Ήθελα λοιπόν να πω πόση διαφορά υπάρχει, με πόσους τρόπους μπορεί να δει
κανείς την Αρχιτεκτονική, σε πόσα επίπεδα και ότι δεν θα πρέπει να
επηρεαζόμαστε από φωτογραφίες ή από κάποιες εξωτερικές όψεις και πως αν
θέλουμε να κάνουμε κριτική και θεωρία θα πρέπει να εμβαθύνουμε σε όλα τα
προβλήματα τα οποία υπάρχουν.

«Όλα έχουν γίνει ένα προάστιο των Αθηνών»

Εδώ στην Ελλάδα το τοπίο αλλάζει. H τουριστική αξιοποίηση καταστρέφει το
τοπίο και τις πόλεις και τα χωριά. Όλα έχουν γίνει ένα προάστιο των Αθηνών και
γενικά η Αρχιτεκτονική τη δεκαετία του ’90 είναι ρευστή, νέες μορφές και
αντιλήψεις υπάρχουν και όλοι προβληματιζόμαστε ποια θα έπρεπε να είναι η μορφή
της Αρχιτεκτονικής εδώ.

Αυτή η εφαρμογή των θεωριών και όλα αυτά τα οποία βλέπουμε και έχουμε στο
μυαλό μας είναι τελείως προσωπικό θέμα, πώς δηλαδή ο καθένας μας τα εφαρμόζει.

Επιμέλεια: Έφη Φαλίδα