Tο μυστικό της λίμνης Mόνο

Μια απλή μορφή ζωής, ένα καινούργιο βακτήριο, βρέθηκε στον λασπωμένο
πυθμένα μιας παράξενης λίμνης στην Καλιφόρνια. Κανείς δεν είχε εξερευνήσει τον
βυθό της λίμνης μέχρι πρόσφατα. Όπως και κανείς δεν έχει εξερευνήσει έως τώρα
έναν συγκεκριμένο κρατήρα που βρίσκεται στον Άρη, τον Κόκκινο Πλανήτη.

H λίμνη Μόνο στην Καλιφόρνια απότελεί ένα ιδιόμορφο οικοσύστημα. Εκεί ζουν βακτήρια που έχουν ξανασυναντήσει σε άλλα μέρη της Γης οι επιστήμονες

O Μάρκ Τουέιν δεν είχε εντυπωσιαστεί ιδιαίτερα όταν επισκέφθηκε τη λίμνη Μόνο
το 1872. Το ξερό και άνυδρο τοπίο της περιοχής τού είχε αφήσει μια μελαγχολική
εντύπωση. Εκείνη την εποχή έγραφε ότι «αυτή η ήσυχη, αδιάβατη και άχαρη λίμνη
είναι ο μοναδικός κάτοικος σ’ ένα από τα πιο μοναχικά μέρη του πλανήτη μας».

Όμως για τον Ρίτσαρντ Χούβερ, που είναι αστροβιολόγος στο Εθνικό Κέντρο
Διαστημικών Επιστημών και Τεχνολογίας της NASA στην Αλαμπάμα των ΗΠΑ, η λίμνη
Μόνο είναι απλά πανέμορφη. Κοιτώντας την κανείς από κοντά έχει την αίσθηση ότι
βρίσκεται σε κάποιο «διαστημικό» τοπίο. Μέσα από τα ατάραχα νερά της
ξεπροβάλουν μεγάλοι βράχοι, σαν «γρομπιασμένοι» κώνοι, που το ύψος τους φθάνει
τα τέσσερα μέτρα και οι οποίοι στην επιστήμη της Γεωλογίας ονομάζονται τόφοι.

Οι σχηματισμοί αυτοί κρύβουν πολλά μυστικά. Σχηματίζονται μέσα στη λίμνη όταν
εισρέει το νερό των πηγών που είναι πλούσιο σε ασβέστιο. Το συστατικό αυτό
αντιδρά με το διττανθρακικό άλας των νερών της λίμνης και σχηματίζονται
διαπλάσεις σαν ασβεστόλιθοι που τείνουν να ξεπροβάλουν από την επιφάνεια των
νερών. Αυτό θεωρητικά δεν επιτυγχάνεται, όμως επειδή η στάθμη της λίμνης έχει
πέσει αρκετά τα τελευταία χρόνια λόγω των αναγκών υδροδότησης του Λος Άντζελες
(360 μίλια νοτιότερα), οι τόφοι της λίμνης Μόνο εξέχουν εδώ και χρόνια σαν
σταλαγμίτες.

Κι όμως επιβιώνουν. Ο Χούβερ κράτησε στο μυαλό του τη μορφή των βράχων,
όταν επέστρεψε στο εργαστήριο του έχοντας στην ειδική βαλίτσα του δείγματα από
το νερό της λίμνης και τη λάσπη του πυθμένα. Είχε επισκεφθεί τη λίμνη για μια
μόνο μέρα. Ο Χούβερ έχει τρέλα με τα μικρόβια. Και μάλιστα με τα είδη εκείνα
που ζουν σε τόσο ακραία περιβάλλοντα όπου δεν θα μπορούσε να επιβιώσει κανένα
άλλο ζωντανό πλάσμα.

Πηγαίνοντας εκεί ο Αμερικανός αστροβιολόγος σκεφτόταν ότι η λίμνη είναι στην
ουσία μια ηφαιστειακή λεκάνη, με διάμετρο περίπου 22 χιλιόμετρα. Ακόμη κι αν
δεν ζουν στα νερά της «ούτε ψάρια, ούτε βάτραχοι», όπως έγραφε παλιότερα ο
Τουέιν, δεν ήταν διόλου απίθανο να βρεθεί κάποιος νέος μικροοργανισμός που να
κρύβεται και να αναπαράγεται εκεί ανενόχλητος για εκατομμύρια χρόνια.

Για τον Χούβερ, τα πλάσματα που ζουν στη λίμνη κρύβουν μιαν αλλόκοτη γοητεία.
Μια μικροσκοπική γαρίδα που χαίρεται το ιδιαίτερα αλατισμένο νερό (με
περιεκτικότητα δύο φορές μεγαλύτερη από το θαλασσινό) μοιάζει εντελώς
παράξενη. Μυστήρια είναι και μια μύγα που καταδύεται με φόρα στο νερό ή που
κολυμπάει συνεχώς μέχρι να επιστρέψει και πάλι στην όχθη. Αξιοπρόσεκτοι είναι
και κάποιοι άλλοι μικροοργανισμοί όπως τα διάτομα, τα κυανοβακτήρια και
ορισμένα φύκια.

Ζουν χωρίς οξυγόνο. H βαλίτσα παραδόθηκε στη μικροβιολόγο Έλενα
Πικούτα, που θα προσπαθούσε να διατηρήσει ζωντανά τα δείγματα από το νερό και
την αλατούχο, αλκαλική, λάσπη του πυθμένα, την οποία δεν διαπέρασε ποτέ το
παραμικρό ίχνος οξυγόνου. Και να λοιπόν που το θαύμα έγινε. Ένα καινούργιο
είδος ζωντανών βακτηρίων του γένους Spirochaeta ανακαλύφθηκε και του δόθηκε η
ονομασία Spirochaeta americana. «Είναι μάλιστα τόσο ντελικάτα που ακόμη και η
κίνησή τους θυμίζει χορογραφία…», θα πει η Αμερικανίδα μικροβιολόγος.

Το γένος Spirochaeta περιλαμβάνει 13 είδη βακτηρίων, πολλά από τα οποία δε
ζουν σε αφιλόξενα μέρη όπως η καλιφορνέζικη λίμνη. Κάποια ευδοκιμούν στην άμμο
της παραλίας, εκεί που τα μικρά παιδιά χαίρονται να παίζουν τα καλοκαίρια, και
κάποια άλλα, όπως τα Spirochaeta thermophila, εντοπίζονται στη λάσπη του
ωκεάνιου πυθμένα, γύρω από υδροθερμικές διαπλάσεις όπου επικρατούν συνθήκες
ιδιαίτερα μεγάλης πίεσης. Όλα αυτά τα βακτήρια δείχνουν ιδιαίτερη αντοχή σε
πολύ μεγάλες συγκεντρώσεις θειούχων ουσιών.

Τέλος της ιστορίας; Όχι βέβαια! H περιπέτεια τώρα αρχίζει…

Αναζητώντας απολιθώματα βακτηρίων

Είναι σχεδόν απίθανο να υπάρχουν σήμερα ζωντανά βακτήρια στον κρατήρα.
Ίσως όμως να διατηρούνται τα απολιθώματά τους. Ένα καλό μέρος για να ψάξει
κανείς γι’ αυτά είναι στις αποθέσεις ανόργανων ουσιών στους τόφους του
κρατήρα, εφόσον βέβαια υπάρχουν τέτοιοι σχηματισμοί. Τα τελευταία χρόνια οι
ειδικοί εκφράζουν πολύ συχνά τον ενθουσιασμό τους για την ύπαρξη ζωής σε
κάποιον πλανήτη. Μιλούν όμως για απλές μορφής ζωής, που θεωρητικά μπορούν να
αναπτυχθούν σε περιβάλλοντα τα οποία λίγο πολύ δημιουργήθηκαν από τα ίδια
υλικά από τα οποία προήλθε και η Γη μας. Φυσικά, αυτές οι μορφές ζωής δεν
έχουν καμία σχέση με τις οργανωμένες μορφές νοημοσύνης που χαρακτηρίζει πολλά
πλάσματα του δικού μας κόσμου. Όμως κι αυτό είναι μια άλλη, πολύ μεγάλη, ιστορία…

O ξεχασμένος συγγενής σε κρατήρα του Άρη

Ο κρατήρας Gusev στον Άρη και το μεγάλο κανάλι (στο κάτω μέρος) που καταλήγει σ’ αυτόν

H λίμνη Μόνο θυμίζει κατά κάποιο τρόπο ένα άλλο μέρος, έξω από τον
γήινο κόσμο μας, τον κρατήρα Gusev στον Άρη, όπου του χρόνου η NASA φιλοδοξεί
να προσεδαφίσει ένα εξερευνητικό όχημα. Τι θα βρει εκεί το ρομπότ; Κατά μια
αισιόδοξη εκδοχή, ό,τι βρήκε και ο Χούβερ στη λίμνη Μόνο. Στον κρατήρα σήμερα
δεν υπάρχει νερό. Ίσως όμως υπήρχε κάποτε. Ο κρατήρας δημιουργήθηκε πριν από
περίπου 3,5 δισεκατομμύρια χρόνια από πρόσκρουση μετεωρίτη. Αν εκείνη την
εποχή υπήρχε νερό στον πλανήτη, όπως πιστεύουν κάποιοι ειδικοί, τότε είναι
πιθανόν να κύλησε στον κρατήρα μέσα από ένα τεράστιο φαράγγι που ονομάζεται
Ma’adim Vallis. Επειδή το νερό δεν θα μπορούσε να διαφύγει από τον κρατήρα,
ίσως παρέμεινε εκεί και εξατμίστηκε με το πέρασμα του χρόνου.

Επιμέλεια: Εύη Ελευθεριάδου – Στέφανος Κρίκκης