[ ΤΟ ΣΤΙΓΜΑ ΤΗΣ ΗΜΕΡΑΣ ]

Το πρώτο πράγμα που αισθάνθηκα ξαναβλέποντας, ύστερα από 19 χρόνια, το «Paris,
Texas» ήταν ανακούφιση. Άντεξε στον χρόνο και άξιζε τον Χρυσό Φοίνικα των
Καννών του 1984! Ο Βέντερς είναι Γερμανός, δηλαδή διπλά «καταπιεσμένος». Και
από την αμερικανική κινηματογραφική κυριαρχία αλλά και από την αμερικανική
στρατιωτικοπολιτική μεταπολεμική «κατοχή». Σε όλες τις κινηματογραφικές του
εξόδους μέχρις εκείνη τη στιγμή σχολίαζε με πλάγιους τρόπους αυτήν την
«κατοχή». Έρημη ήπειρος η Δυτική Ευρώπη από ιδέες, από οράματα, από
ανεξαρτησία. Όσοι, ελάχιστοι, πιστοί απέμειναν, ακόμα κι αυτοί χαμένοι και
περιπλανώμενοι είναι. Προφητικό; Εντελώς. H ταινία του «Στο πέρασμα του
χρόνου», που γυρίστηκε πριν από 25 χρόνια, είναι το τετραδιάστατο φωτογραφικό
άλμπουμ της σημερινής εποχής. Παρ’ όλα αυτά, κάτι του έλειπε. Τι;

Μα, φυσικά, η μυθολογία. H αυθεντική αμερικανική μυθολογία. Αυτή που είναι
φτιαγμένη από το γουέστερν, από το road movie (ταινίες δρόμου), από ιστορίες
με γνήσιους, μοναχικούς, περιπλανώμενους ήρωες. Αυτή που βρήκε στην ιστορία
που έγραψε ο Σαμ Σέπαρντ για το «Παρίσι, Τέξας». Μια συγκινητική,
μελοδραματική, ερωτική και οικογενειακή ιστορία. Μπολιασμένη με το σχόλιο του
Ευρωπαίου Βέντερς για την αισθητική του κλασικού, αμερικανικού,
κινηματογράφου.

Ένας ρακένδυτος τύπος (Χάρι Ντιν Στάντον) κυκλοφορεί χαμένος σε έρημους
δρόμους. Ο αδελφός του (Ντιν Στόκγουελ) σπεύδει να τον βοηθήσει, αλλά εκείνος
αρνείται να μιλήσει. Τρέχει, φεύγει, μακριά από το παρελθόν του. Εξωτερικά
παραπέμπει σε καρικατούρα ήρωα ταινίας δρόμου. Όμως, αν το καλοεξετάσεις,
είναι η πλήρης αναστροφή του Οδυσσέα.

«Παρίσι, Τέξας»: Χάρι Ντιν Στάντον, άνθρωπος με καταραμένο παρελθόν

Ο Οδυσσέας του Ομήρου ήταν ήρωας με πυξίδα και η Πηνελόπη ήταν μια πιστή
σύζυγος. Ο Βέντερς… διαφωνεί. Ο σημερινός Οδυσσέας είναι ένας χαμένος, ένας
loser. Με διαταραγμένη μνήμη, χωρίς προσανατολισμό και γλώσσα. H περιπέτεια
αυτού του σημερινού Οδυσσέα είναι εσωτερική, ταραγμένη, χαοτική και
αποσπασματική. H Πηνελόπη στον Όμηρο είναι παρούσα, σταθερή, πιστή,
υπομονετική. H γυναίκα του σημερινού Οδυσσέα είναι απούσα, ασταθής, άπιστη,
βιαστική. H κατάληξη της «Οδύσσειας» είναι η ολοκλήρωση. Της οικογένειας, του
στόχου, του προορισμού. H κατάληξη στο «Παρίσι, Τέξας» είναι η μετάνοια, αλλά
και η φυγή. Οι άνθρωποι, οι σχέσεις σήμερα, λέει ο Βέντερς, περπατάνε πάνω σε
κινούμενη άμμο.

H δεύτερη ταχύτητα, αυτή που μας αποκαλύπτει το αισθητικό σχόλιο του Βέντερς,
είναι καμωμένη με εικαστικά στοιχεία. Ο δικός του Οδυσσέας, αντί για πυξίδα,
έχει εναποθέσει όλο του όνειρο σε μια πρόχειρη φωτογραφία. H φωτογραφία ενός
απροσδιόριστου οικοπέδου. Κάπου στην έρημο, σε μια τοποθεσία με το συμβολικό
τοπωνύμιο «Παρίσι, Τέξας». Το Παρίσι του Τέξας. H Ευρώπη της Αμερικής. H έρημη
Ευρώπη της έρημης Αμερικής. H γέφυρα των δύο κόσμων. H συνδεσμολογία του μύθου
με την πραγματικότητα. Χωρίς νερό, φυτά, ανθρώπους. Χωρίς ζωή. Ένα οικόπεδο
χωρίς θέα. H αμερικανοποίηση της αισθητικής μας είναι αποτυπωμένη σε αυτήν τη
φωτογραφία – κουρελού.

Στο τέλος, λέει ο Βέντερς, μας περιμένει η συντριβή. Γιατί η πραγματικότητα
είναι διαφορετική. H πραγματικότητα είναι ο γυάλινο τοίχος. Ο στιλπνός φράχτης
που εμποδίζει την αληθινή, σωματική, επαφή δύο ερωτευμένων ανθρώπων. H σκηνή
της εξομολόγησης του Χάρι Ντιν Στάντον και της Ναστάζια Κίνσκι έχει γράψει μία
από τις πιο συναρπαστικές σελίδες στο πάνθεον του μοντέρνου κινηματογράφου.
Ανάμεσά τους ένας καθρέφτης με δύο όψεις. Εκείνος την βλέπει (σαν αντικείμενο
ενός εμπορευματοποιημένου πόθου φτηνής βιτρίνας). Εκείνη, σαν ζωντανό
αντικείμενο, δεν βλέπει το υποκείμενο του έρωτά της, αλλά το είδωλό της στον
καθρέφτη. Θέλουν αλλά δεν μπορούν. Σε αυτήν την έρημη χώρα θα ζούμε και θα
αγαπιόμαστε σαν ξένοι!

Διαμάντια μέσα από τα σκουπίδια

Το 1960, ένας μαθητευόμενος σεναριογράφος και περιθωριακός ποιητής αποφασίζει
να κάνει το δικό του και να τα βάλει με όλους και με όλα. Με το Βατικανό, με
το Ιταλικό Κομμουνιστικό Κόμμα και με το κινηματογραφικό κατεστημένο. Κάπως
έτσι γεννήθηκε ο πρώτος καταραμένος ήρωας του ιταλικού κινηματογράφου, με το
συντομευμένο όνομα Accatto. Δηλαδή, «Accattone». Και κάπως έτσι ο Πιέρ
Παζολίνι έσκυψε για πρώτη φορά στους τενεκέδες της περιφερειακής Ρώμης και
ανείλκυσε τον πυρετό ενός αδιόρθωτου μικρού νταβατζή!

H… θρασύτατη και υβριστική αυτή πράξη έμελλε να χαραχτεί πάνω στο «σώμα» της
ιταλικής κοινωνίας. Μέχρι τότε, ο νεορεαλισμός έπαιζε χωρίς αντίπαλο. Από το
1960 και μετά τα βρήκε μπαστούνια. Απέναντί του, η «Περιπέτεια» του Αντονιόνι,
το «Ακατόνε» του Παζολίνι και στη συνέχεια το «Ντόλτσε βίτα» του Φελίνι. H
καλύτερη επιθετική τριπλέτα της Ευρώπης.

«Ακατόνε»: Ποίηση Παζολίνι με… νταβατζήδες της Ρώμης

Από τους τρεις, ο πιο αιρετικός, υβριστικός, θρασύς και ασυμβίβαστος ήταν ο
Παζολίνι. Αντιφασίστας μέχρι μυελού οστών και «βρώμικος» (δηλαδή, γκέι) μέχρι
την τελευταία τρίχα της κεφαλής του. Το τελευταίο πράγμα για το οποίο θα
μπορούσες να τον κατηγορήσεις ήταν η υποκρισία. Και το τελευταίο που θα
μπορούσες να του προσάψεις ήταν η φιλοδοξία. Μέσα στην αιωνόβια διαδρομή της
έβδομης τέχνης, ελάχιστοι ήταν εκείνοι που εναπόθεσαν τα σπλάχνα τους πάνω στο
ιερό της Τέχνης. Ανάμεσά στους πρώτους ο Παζολίνι. Μαζί με τον Φασμπίντερ και
τον Ταρκόφσκι, οι ποιητές που έβαλαν φωτιά στα όνειρά τους.

Όσο και αν ακούγεται εξωφρενικό και ανήκουστο, η διαδρομή του Accato (Φάνκο
Τσίτι) είναι ταυτόσημη με τους μύθους του Χριστιανισμού. Οι έσχατοι έσονται
πρώτοι. Δηλαδή, η λύτρωση και η αγιοποίηση της Μαρίας Μαγδαληνής. Το διαμάντι
που ανασύρεται από τα σκουπίδια. Ποιος το ανασύρει; Μα, φυσικά, ένας…
σκουπιδιάρης!

Αυτονόητο. Ό,τι άφηναν οι άλλοι στην άκρη εκείνος το έπαιρνε και το μετέπλαθε
σε μεγάλη τέχνη. Κόντρα στην τεχνική, κόντρα στην κυρίαρχη αφήγηση, κόντρα στο
νεορεαλισμό. Κόντρα σε όλα. Ατελείωτα πλάνα, ατελείωτοι χρόνοι, ατελείωτοι
διάλογοι, ατελείωτα τράβελινγκ. Στις φτωχογειτονιές δεν κατοικούν καλόκαρδοι
άγγελοι. Όπως τους μάθαμε από την παγκόσμια, προλεταριακή, ηθογραφία. Ο κόσμος
είναι διπλός. Στο κέντρο η Ρώμη με τα σαλόνια. Στην περιφέρεια η κόλαση με
τους μικρούς διαβόλους. Με την κόλαση, λοιπόν. Με την αισθητική των ηρώων του.
Φτηνή, άσχημη, στραπατσαρισμένη, ακανόνιστη, ασύμμετρη, χυδαία. Πάνω από όλα,
όμως, εντελώς αληθινή. Γι’ αυτό και ιερή. Γιατί αν το επιμύθιο του «Αθώου» με
τους αριστοκράτες ήρωες του Λουκίνο Βισκόντι είναι το νεοελληνικό ρητό «έξω
κούκλα, μέσα πανούκλα», το αντίδωρο που προσφέρεται στους πιστούς του Παζολίνι
και του Ακατόνε είναι ακριβώς το… αλλιώς. Έξω πανούκλα, μέσα κούκλα!

Στάχτες και αποκαΐδια

Ευτυχώς που εξακολουθούν να γίνονται (έστω με το σταγονόμετρο) ταινίες σαν το
«Buffalo soldiers», την επονομαζόμενη ελληνιστί «H συμμορία με τα χακί». Ως
αισθητικό αποτέλεσμα στα όρια της μετριότητας. Ως πολιτικο-κοινωνικός
σχολιασμός σαν τον «Ακήρυκτο πόλεμο» του… σατανικού Μάικλ Μουρ. Το
καταχάρηκα.

Φαντάρος τροφοδοσίας σε αμερικανική βάση πλησίον της Στουτγάρδης – την ώρα που
πλησίαζε το γκρέμισμα του τείχους του… αίσχους -, παρέα με τους υπόλοιπους
φαντάρους, διαπράττει όσα κυκλοφορούν εντός της φαντασίας ενός μαφιόζου. Κάτω
από το γερασμένο βλέμμα του συνταγματάρχη και διοικητή του, έχει μετατρέψει τη
βάση σε εργοστάσιο παραγωγής ηρωίνης, σε αποθήκη σούπερ μάρκετ και σε ταμείο
off shore εταιρείας. Και το… απλησίαστο; Όλοι, μα όλοι, βουτηγμένοι στην
πρέζα. Σε τέτοιο σημείο που, με μάτια φευγάτα, παρέα με την κόκα, να λειώνουν
παρακείμενο «σκαραβαίο» της VW, εποχούμενοι σε τανκ της πρώτης γραμμής,
κόβοντας βόλτες μέσα στην πόλη. Ο θρυλικός αμερικανικός πατριωτισμός και η
αστερόεσσα που κυματίζει υπερηφάνως σε όλες ανεξαιρέτως τις αμερικανικές
ταινίες μετατρέπονται σε στάχτες και αποκαΐδια. Μέσα σε 98 λεπτά της ώρας. Να
μου ζήσετε, λεβέντες μου.

«H συμμορία με τα χακί»: Ο Γιοακίν Φίνιξ γκρεμίζει τον πατριωτισμό και την προπαγάνδα του Ντόναλντ Ράμσφελντ

Όλα αυτά τα εξαιρετικά, αφιερωμένα προς όλους τους παθόντες. Ιρακινούς,
Γιουγκοσλάβους, Κουβανούς, Βιετναμέζους, αλλά και Ευρωπαίους και φυσικά
Έλληνες των βάσεων της Κρήτης. Από τον Ρόμπερτ Ο’ Κόνορ, συγγραφέα του
ομότιτλου βιβλίου, και τον Αυστραλό σκηνοθέτη Γκρέγκορ Τζόρνταν.

Σαμπρόλ, σταθερός στα ίδια

H ιστορία που αφηγείται ο αειθαλής Κλοντ Σαμπρόλ στο «Άνθος του κακού» («Le
fleur du mal») μοιάζει με δηλητήριο που εισχωρεί στον οργανισμό ενός θεατρικού
μπουλβάρ. Περίπου σαν φτωχή παραλλαγή της κρυφής γοητείας της μπουρζουαζίας.

Ο παππούς συνεργάτης των Γερμανών. H θεία δολοφόνος. H μαμά πολιτικάντης, ο
υιός αιμομίκτης και ο μπαμπάς έκφυλος και μοχθηρός. H προσωποποίηση της
σαπίλας. Και στο βάθος ένα πτώμα; Ποιος είναι ο δολοφόνος; Εδώ το μπουλβάρ
συναντά την Άγκαθα Κρίστι.

«Το άνθος του κακού»: H Ναταλί Μπάιγ, κόρη γερμανοτσολιά, σύζυγος έκφυλου φαρμακοποιού και υποψήφια της πολιτικής!

Συνηθισμένο το μπουρζουάδικο κουφάρι της επαρχίας από το μαστίγιο του Σαμπρόλ.
Συνηθισμένοι και εμείς από την ίδια σκηνοθεσία. Επίπεδη ανάπτυξη, κουρασμένοι
ρυθμοί, ακαδημαϊκή γραφή και προβλεπόμενα χαστούκια. Εν κατακλείδι, ίδια…
ταινία, ίδια σκηνοθεσία, ίδιοι θεατές. Κάπως λιγότεροι αυτή τη φορά. Γιατί
ένας ένας επισκέπτονται τα θυμαράκια!

H «κοπάνα» της νοικοκυράς

Υστερόγραφο με ψήγματα βρετανικού σουρεαλισμού, που ακούν στον τίτλο «Plots
with a view», δηλαδή – ελληνιστί – «4 κηδείες για 1 γάμο», με σκηνοθέτη τον
Νικ Χάραν.

H εκκίνηση είναι εντυπωσιακή, αλλά η συνέχεια είναι ολίγον απελπιστική.
Υποταγμένη νοικοκυρούλα της επαρχίας στην Ουαλία (Μπρέντα Μπλέθιν),
προκειμένου να την κοπανήσει από τον ζυγό του άθλιου – και πολιτικάντη –
δυνάστη της και να πάει Μπαλί, παρέα με το παιδικό της φλερτ, που κατέληξε
ιδιοκτήτης νεκροφόρας (Άλφρεντ Μολίνα), σκηνοθετεί τον θάνατό και την κηδεία
της! Ως εκ τούτου, η νεκρανάσταση μιας ταλαιπωρημένης επαρχιωτοπούλας.

H πρώτη μισή ώρα έχει πλάκα, η δεύτερη έχει πλήξη και η τρίτη έχει μπαλαφάρα.