TPITH AΠOΨH H Iστορία είναι πολύ χρήσιμη!

Με αφορμή τα θεωρούμενα ως αποτυχημένα αποτελέσματα στο μάθημα της Ιστορίας
κατά τις τελευταίες Γενικές Εξετάσεις άδραξαν πάλι τον κονδυλοφόρο και πολλοί
αυτόκλητοι ιστορικοί για να διατυπώσουν την άποψή τους σχετικά και να χύσουν
μαύρο δάκρυ για την ιστορική κατάντια της νεολαίας μας: τα λεγόμενα
μαργαριτάρια είναι πάντοτε η σημαία του αγώνα τους. Δεν συμφωνώ με όσους
ισχυρίζονται ότι τα «μαργαριτάρια» δεν είναι δείκτης του επιπέδου μιας
Παιδείας· είναι, αρκεί να τα αναλύσουμε σωστά και να τα βάλουμε στη θέση που
τους ανήκουν. Ξέροντας, βέβαια, ότι το «παιχνίδι» μ’ αυτά δεν είναι ούτε
ελληνικό εθνικό σπορ αποκλειστικά, ούτε ελληνική εθνική πρωτοτυπία.

Δημοσιεύτηκαν και ουσιαστικές ερμηνείες της «αποτυχίας», όπως αυτή του κ.
Αντώνη Λιάκου («Το Βήμα της Κυριακής», 20 Ιουλίου 2003), με την οποία συμφωνώ
και θα μπορούσα να την ενισχύσω και με άλλα επιχειρήματα – όπως και ο ίδιος,
είμαι βέβαιος. Αυτό που έχει περισσότερη αξία να αντιληφθούμε είναι τι γενικώς
συμβαίνει με τη γνώση της Ιστορίας, με την τρέχουσα κοινωνική αντίληψη γι’
αυτήν και με τις χρήσεις της, τις θεσμικές και τις εξωθεσμικές.

M’ αυτό δεν εννοώ τις γνωστές μας ιδεολογικές χρήσης της Ιστορίας, την
οργανωμένη δηλαδή κατασκευή και προβολή γεγονότων και ερμηνειών σε θεσμικό
επίπεδο· μ’ αυτές η Ιστοριογραφία μας έχει εδώ και πολλά χρόνια ασχοληθεί, τις
έχει αποκαλύψει και έχει μελετήσει τους λόγους της δημιουργίας τους· εννοώ
κυρίως τις χρήσεις της Ιστορίας, την αντίληψη που έχουμε υιοθετήσει για το
παρελθόν, σε ατομικό επίπεδο, εκτός δηλαδή θεσμικού πλαισίου· εννοώ και μια
ορισμένη Ιστοριογραφία – «Ιστοριογραφία» καλύτερα – που προβάλλει κάποια
συμβάντα που συνήθως δεν προβάλλονται και εμφανίζεται έτσι ως αιρετική ή και
επαναστατική – δεν μας μαθαίνουν την αλήθεια στο σχολείο!

H Επανάσταση του 1821 είναι το προσφορότερο πεδίο δράσης εν προκειμένω.
Τελευταία μάλιστα προβάλλεται έντονα και γοητεύει το εξής: όταν οι Έλληνες
κατέλαβαν την Τριπολιτσά έσφαξαν όλους τους Τούρκους που βρήκαν εκεί, ώστε για
να κυκλοφορήσεις στους δρόμους έπρεπε να πατάς πάνω σε πτώματα· το ίδιο και
όταν νικούσε ο Καραϊσκάκης, έκανε πυραμίδα με τα κεφάλια των σκοτωμένων
Τούρκων. Και προβάλλεται έντονα με διπλό περιεχόμενο: από άλλους, για να
δείξουν ότι θηριωδίες δεν διέπρατταν μόνον οι Τούρκοι, δεν ήταν οι Τούρκοι οι
κακοί και μεις οι καλοί· και από άλλους, ακόμη περισσότερο στρεβλωτικά, για να
δικαιολογήσουν δικές τους, δήθεν επαναστατικές, θηριωδίες. Για τη δεύτερη
περίπτωση χαρακτηριστικότερη είναι η ερμηνεία της 17N, όπως την είδαμε κατά
τις απολογίες κατηγορουμένων: αφού και εμείς είμαστε επανάσταση, καλώς
σκοτώναμε, αλλιώτικα η σφαγή της Τριπολιτσάς και οι πυραμίδες του Καραϊσκάκη
είναι της αρμοδιότητας του Τριμελούς Εφετείου Κακουργημάτων! «Και η μυλωνού
τον άντρα της με τους πραματευτάδες»!

Εδώ, σε όλες αυτές τις περιπτώσεις, που δεν χωράνε όλες σήμερα, έχουμε να
κάνουμε με την παραγωγή μιας παραϊστορίας, εύληπτης, ευκολοχώνευτης, που
«παίζει» σε χορδές «λαϊκές», αντιεθνικιστικές, αντιεξουσιαστικές – κάτι σαν
δράση παλαιού τύπου παρακρατικών οργανώσεων.

Έχουμε όμως παρατηρήσει και ερμηνείες της Ιστορίας που αγγίζουν τα όρια της
μυθοπλασίας, της κατασκευής πραγματικοτήτων. Ένα σχετικό πρόσφατο παράδειγμα
είναι η συνέντευξη του κ. προέδρου του Συνδέσμου Ελληνικών Βιομηχανιών στο
«Bηmagazino». Σε ερώτηση του δημοσιογράφου για την ελληνική αστική τάξη, ο κ.
πρόεδρος απάντησε «πιστεύω ότι η χώρα μας δεν έχει δομημένες τάξεις»· και,
φυσικά, υπάρχει γι’ αυτό εξήγηση· η εξήγηση είναι, βέβαια, από την Ιστορία:
«Και αυτό οφείλεται στην Τουρκοκρατία. Δηλαδή εδώ τα 400 χρόνια σκλαβιά είχαν
αποτέλεσμα να καταργηθεί οποιαδήποτε μορφή ταξικής κοινωνίας».

Δεν είναι καθόλου αναγκαίο να σχολιάσω· χρειάζεται να εξηγήσουμε, αφού
αντιληφθούμε. Να εξηγήσουμε γιατί ο κ. πρόεδρος – και πολλοί, πάρα πολλοί
άλλοι – πιστεύουν σε έναν τέτοιο ρόλο της Τουρκοκρατίας και σε αντίστοιχη
επέκτασή του μέχρι σήμερα. Θα μου πουν κάποιοι ότι αποδίδω πολλή σημασία,
μπορεί ο κ. πρόεδρος να μην έχει διαβάσει αρκετά κ.λπ., κ.λπ. Κάτι τέτοιο θα
ήταν έτσι, αν ο κ. πρόεδρος ήταν μεμονωμένη περίπτωση – και δεν είναι. Αξίζει
λοιπόν να δούμε τι συμβαίνει με την Ιστορία και γιατί την κατασκευάζουμε
ερήμην της· κάπου πρέπει να καταλήξουμε.

H καταφυγή στην Ιστορία για άντληση επιχειρημάτων προκειμένου να ερμηνεύσουμε
παρούσες πραγματικότητες, να δικαιολογήσουμε σημερινές πράξεις και
συμπεριφορές, είναι κάτι που γινόταν, γίνεται και δεν θα πάψει να γίνεται. Το
πρόβλημα δημιουργείται από τη στιγμή που έχουμε να κάνουμε με συνειδητό
τσαλαβούτημα στις σελίδες της Ιστορίας και με συνειδητή στρέβλωσή της με σκοπό
την εξυπηρέτηση συμφερόντων· αυτό είναι το κρίσιμο σημείο – πώς και γιατί
διαμορφώνεται και εν πολλοίς επικρατεί η εξωθεσμική ιστορική γνώση. Σε
τελευταία ανάλυση, γιατί η γνώση που παράγεται από την επιστημονική έρευνα, τα
έγκυρα πορίσματα της Ιστοριογραφίας, δεν «περνούν» στην κοινωνία, παρά η
κοινωνία παράγει μια δική της, παράλληλη, γνώση για το παρελθόν της;

Την απάντηση την έχουμε βρει από καιρό: H γνώση για το παρελθόν της κοινωνίας
μας, η έγκυρη, που παράγεται από την επιστημονική έρευνα, δεν μεταφέρεται στη
σημερινή κοινωνία, επειδή το σχολείο λειτουργεί ως αλεξικέραυνο. Δεν έχουμε
ακόμη κατορθώσει να μετατρέψουμε το σχολείο σε ενδιάμεσο για τη μεταβίβαση της
πραγματικής ιστορικής γνώσης στην κοινωνία. Αυτό αποδεικνύεται ολέθριο, γιατί
άλλο μεταφορικό μέσο δεν υπάρχει· ούτε άλλο εργαστήριο για τη μετατροπή της
ιστορικής γνώσης σε ιστορική συνείδηση. Αυτό που, τελικά, δεν καταφέραμε ακόμη
είναι να διαμορφώσουμε τους όρους για μία ιστορική παιδεία σε όλα τα επίπεδα.
Είναι, έτσι, το πεδίο ελεύθερο για όσα είδαμε πιο πάνω και για πολλά ακόμη.

Ο Βασίλης Κρεμμυδάς είναι καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.