ΓPAMMATA ΣTIΣ MATIEΣ Aγνωμοσύνη

Ο λόγος στους αναγνώστες. Ο Χρ. Χρήστου, πρώην πρόεδρος της
Διδασκαλικής Ομοσπονδίας, γενικός σύμβουλος ΑΔΕΔΥ, γράφει:

«Όταν, στην εβδομαδιαία αναφορά των τεκταινόμενων στις επαρχίες της Ρωμαϊκής
Αυτοκρατορίας, ο Καίσαρας πληροφορήθηκε ότι κάποιος προετοίμαζε επίθεση
εναντίον του, δεν χρειάστηκε να διασταυρώσει καν την πληροφορία: “Αποκλείεται,
αναφώνησε, αυτόν τον άνθρωπο δεν τον έχω ευεργετήσει”!

Το επεισόδιο αυτό ήρθε αυτόματα στη μνήμη μου, διαβάζοντας τη στήλη “Ματιές”
του Λ. Παπαδόπουλου στις 30 Ιουνίου, που ήταν αφιερωμένη στην εκλιπούσα
ευγνωμοσύνη. Μόνο που η αρετή αυτή δεν λείπει μόνο από τον χώρο των τεχνών ή
των παιγνίων, αλλά σπανίζει σε όλους τους τομείς στην ανεπτυγμένη Δύση.

Φαίνεται μάλιστα πως ανέκαθεν αποτελούσε επαπειλούμενο είδος: Ο Αριστοτέλης
π.χ. παρατηρεί πως γρήγορα ξεχνιέται μια εξυπηρέτηση (“γηράσκει ταχύ η
χάρις”). Κοινό τόπο επίσης αποτελεί το γεγονός ότι ο ευεργετηθείς ουδέποτε
κορέννυται, αλλά επανέρχεται με μεγαλύτερες ακόμη αξιώσεις κάθε φορά. Ο
Shakespeare, ο μεγάλος Βρετανός τραγικός, περιγράφει με μεγάλη παραστατικότητα
την υβριστική σχεδόν στάση του ευεργετηθέντος: “Τον αχάριστο άνθρωπο, όταν τον
καθίσεις στον ώμο σου, θα προσπαθήσει να ανέβει στο κεφάλι σου”.

Κι όμως, η ευγνωμοσύνη θεωρούνταν μια αυτονόητη ηθική και κάθε επίδειξη του
αντιθέτου στηλιτεύεται με σφοδρότητα: “Πονηρός (διεφθαρμένος) εστί πας
αχάριστος άνθρωπος”, “Αχάριστος όστις ευ παθών (αν και έχει ευεργετηθεί)
αμνημονεί (το ξεχνά)”, “Αισχρόν εστί προδούναι τους ευεργέτας”. Ο Ιουστινιανός
μάλιστα φτάνει να προτείνει την κρεμάλα (!!), ως αυτονόητη τιμωρία για τους
αγνώμονες, ελλείψει σχετικών ποινικών διατάξεων. Τέτοια ήταν η αυστηρότητα που
θεωρούσε ότι άξιζε στο αδίκημα της αγνωμοσύνης!

Το ζήτημα όμως δεν έγκειται στη μη ανταπόδοση ή και την απαξίωση ακόμα της
χάρης. Το πρόβλημα θα πρέπει να το εντοπίσουμε στην αίφνης ολωσδιόλου αντίθετη
από την αναμενόμενη, σχεδόν εχθρική, στάση του ευεργετηθέντος: “Ουδείς
μεγαλύτερος εχθρός του ευεργετηθέντος”, ήταν η φράση που κοσμούσε, όχι τυχαία,
το γραφείο του αείμνηστου Ανδρέα Παπανδρέου.

Ήδη, στον “Επιτάφιο” του Περικλή γίνεται μια απόπειρα σκιαγράφησης της σχέσης
που δημιουργείται με διάμεσο την ευεργεσία, η οποία, όπως οξυδερκώς παρατηρεί
ο Θουκυδίδης, βαίνει εις βάρος του ευεργετούντος: Ο ευεργετών αισθάνεται
διαρκώς την ανάγκη να διατηρεί το αίσθημα της χάρης (και συχνά την ανανεώνει),
ενώ ο ευεργετηθείς αποδεικνύεται ιδιαίτερα ασταθής φίλος και δυσανασχετεί και
ζητεί την απολύτρωσή του από την υποχρέωση της ανταπόδοσης.

Γιατί; Μα φυσικά, λόγω του “ιλίγγου των βουνών που καταλαμβάνει τον παρ’ αξίαν
ανελισσόμενο” (Young). Ο ευεργετηθείς δεν θέλει να έρχεται αντιμέτωπος με την
αναγνώριση των ίδιων του των αδυναμιών. Και η ευεργεσία – η διευκόλυνση, η
εξυπηρέτηση, η βοήθεια – έλαβε χώρα ακριβώς λόγω κάποιας αδυναμίας, κάποιας
υστέρησης, κάποιας έλλειψης ικανότητας. Γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο, επειδή η
ευεργεσία τού υπενθυμίζει την προσωπική του αδυναμία, ο ευεργετηθείς επιδιώκει
να την ξεχάσει, να υποβαθμίσει την αξία της και, τέλος, φθάνει να δυσανασχετεί
και με την παρουσία ακόμη του ευεργετούντος. H αμνημοσύνη και η εχθρότητα δεν
είναι παρά προσπάθειες απόσβεσης του οδυνηρού αυτού αισθήματος της μειονεξίας».