Tο ηφαίστειο «έψησε» όλο το εκλογικό σώμα!

Οι εκλογές είχαν προκηρυχθεί για τις 10 Μαϊου του 1902. Αλλά ήδη από τις αρχές Απριλίου, οι στενοί δρόμοι του Σεν Πιερ, πρωτεύουσας της Μαρτινίκας, άρχιζαν να καλύπτονται από στρώματα λεπτής στάχτης. H φωτογραφία δείχνει το Σεν Πιερ αμέσως μετά την έκρηξη του ηφαιστείου. Οι εκλογές δεν έγιναν ποτέ…

Οι πολιτικοί είναι ικανοί για όλα προκειμένου να κερδίσουν τις εκλογές, ακόμη
και αν χρειαστεί γι’ αυτό να εξοντώσουν ολόκληρο το εκλογικό τους σώμα. Μια
τέτοια περίπτωση συνέβη το 1902 στην όμορφη πόλη του Σεν Πιερ, στη Μαρτινίκα.

Αν είστε όπως εγώ (που είχα το μυαλό μου αλλού την ώρα της Γεωγραφίας) και δεν
ξέρετε πού ακριβώς βρίσκεται αυτό το νησί, θα σας απαλλάξω από τον κόπο να
ψάξετε στον άτλαντα. H Μαρτινίκα βρίσκεται στην Καραϊβική Θάλασσα, περίπου
τετρακόσια μίλια βορειοανατολικά της Βενεζουέλας.

Παρεμπιπτόντως, ο Κολόμβος μπορεί και να μην ανακάλυψε ποτέ την Αμερική, όμως
οι ιστορικοί είναι παραπάνω από βέβαιοι ότι ανακάλυψε αυτό το μικρό νησί το
1502. (Δύο απορίες: 1. Πώς γίνεται να ανακαλύπτεις ένα νησί που ήδη
κατοικείται; και 2. Πώς ο Κολόμβος κατάφερε να του ξεφύγει μια ολόκληρη
ήπειρος κι απεναντίας πήγε και τράκαρε επάνω σε ένα μικροσκοπικό νησάκι στη
μέση του πουθενά;).

Πίσω στην ιστορία μας:

Στη Μαρτινίκα προκηρύχθηκαν εκλογές για τις 10 Μαΐου 1902, προκειμένου να
αναδειχθούν οι αντιπρόσωποι των δύο arrondissements (περιφερειών) του νησιού
στη γαλλική Εθνοσυνέλευση. H ατμόσφαιρα έδειχνε πως υπήρχαν μεγάλες
πιθανότητες να αλλάξει ο συσχετισμός εξουσίας.

Στο ένα στρατόπεδο βρισκόταν το κυβερνών Προοδευτικό Κόμμα, το οποίο στήριζε
την πλήρη επικυριαρχία των λευκών στο νησί και κυβερνούσε επί αιώνες. Στην
αντιπολίτευση είχαμε το νεοσύστατο Ριζοσπαστικό Κόμμα, που αντιπροσώπευε την
πλειοψηφία των κατοίκων της Μαρτινίκας, δηλαδή τους μαύρους και τους μιγάδες.
Μόλις τρία χρόνια νωρίτερα, στις εκλογές του 1899, ένας μαύρος ονόματι Αμεντέ
Νάιτ είχε εκλεγεί γερουσιαστής του νησιού. Το Προοδευτικό Κόμμα ήταν
αποφασισμένο να εμποδίσει την ανάδειξη οποιουδήποτε άλλου μαύρου σε δημόσιο
αξίωμα. Ήταν μια θερμή αναμέτρηση των πλουσίων ενάντια στους φτωχούς, των
λευκών ενάντια στους μαύρους.

Όμως, ακόμη περισσότερη θερμότητα ερχόταν από τον γίγαντα επάνω στον οποίο
είχε χτιστεί το νησί – το ηφαίστειο του όρους Πελέ.

Στις αρχές Απριλίου το βουνό άρχισε να μουγκρίζει. Ξερνούσε σύννεφα στάχτης
και ανθυγιεινούς καπνούς από τον κρατήρα. Οι στενοί δρόμοι του Σεν Πιερ
άρχισαν να καλύπτονται από στρώματα λεπτής στάχτης.

Ο πληθυσμός ανησύχησε, όμως κανείς δεν ήταν πιο ανήσυχος από τον Κυβερνήτη
Μουτέ. Είχε διοριστεί από τη γαλλική κυβέρνηση μόλις εφτά μήνες νωρίτερα και
θα του προξενούσε ιδιαίτερη ενόχληση αν και οι δύο εκλεγμένοι αντιπρόσωποι του
νησιού στο γαλλικό Κοινοβούλιο ήταν μέλη του Ριζοσπαστικού Κόμματος. Οι
εκλογές παίζονταν στήθος με στήθος και ο Κυβερνήτης έκανε ό,τι μπορούσε για να
τις ελέγξει. Το τελευταίο που του χρειαζόταν ήταν να πανικοβληθεί ξαφνικά ο
κόσμος και να εγκαταλείψει το νησί. Γνώριζε πολύ καλά πως οι μόνοι που
διέθεταν αρκετά χρήματα για να το σκάσουν εγκαίρως ήταν η λευκή μειοψηφία. Αν
τυχόν την κοπανούσαν, το Προοδευτικό Κόμμα θα έχανε τις εκλογές από τους
Ριζοσπαστικούς. Κάτι έπρεπε να κάνει για να τους αποτρέψει.

Ο Μουτέ έπεισε τη μεγαλύτερη εφημερίδα του νησιού, Les Colonies (Οι Αποικίες),
να υποβαθμίσει τους κινδύνους από το ηφαίστειο και να επιρρίψει στο
Ριζοσπαστικό Κόμμα τις ευθύνες για τον διαρκώς ογκούμενο πανικό και το φόβο
για το Πελέ. H εφημερίδα στήριζε εδώ και χρόνια τον εκάστοτε Κυβερνήτη σε όλα
τα ζητήματα, κι αυτό δεν αποτέλεσε εξαίρεση. Ο Μουτέ έπεισε τον εκδότη,
Αντρέας Ιράρ, να διαβεβαιώσει το κοινό μέσω της εφημερίδας ότι δεν υπήρχε
κανένας κίνδυνος από την απειλή του Πελέ. Ο Ιράρ δεν είχε άλλη επιλογή από το
να ικανοποιήσει το αίτημα του Κυβερνήτη, καθώς ο Μουτέ ήταν σε θέση να του
μειώσει δραστικά τα έσοδα από διαφημίσεις.

Στις 3 Μαΐου, μια μάζα τέφρας και λάσπης από σχισμή στην πλαγιά του ηφαιστείου
κατέστρεψε ένα ορεινό χωριό και κύλησε στο ποτάμι, που περνούσε μέσα από το
Σεν Πιερ. Ο Αμερικανός πρόξενος έστειλε ένα τηλεγράφημα που προειδοποιούσε την
Ουάσιγκτον για τον κίνδυνο. Όμως ο Μουτέ το λογόκρινε κι έστειλε δικό του
μήνυμα στο οποίο ισχυριζόταν πως η έκρηξη καταλάγιαζε και ο κίνδυνος είχε
περάσει.

Δυστυχώς, αυτό δεν ήταν αλήθεια. Συνέχισε να βρέχει τέφρα και πολλές οροφές
σπιτιών στα περίχωρα της πόλης κατέρρευσαν. Εκατοντάδες άνθρωποι που ζούσαν
στην εξοχή, πλησιέστερα προς το ηφαίστειο, σκοτώθηκαν κατά τη διάρκεια
απανωτών εκρήξεων. Όσοι επέζησαν συνέρευσαν στο Σεν Πιερ και ο πληθυσμός της
πρωτεύουσας εκτινάχτηκε περίπου στους τριάντα χιλιάδες. Οι μόνιμοι κάτοικοι
της πόλης ήθελαν να την εγκαταλείψουν, όμως ο Μουτέ δεν είχε το περιθώριο να
το επιτρέψει. Κυκλοφορούσαν φήμες εκείνες τις ημέρες ότι ο κυβερνήτης είχε
πάρει εντολές να εμποδίσει την αποδημία έστω και ενός από τους κατοίκους του
Σεν Πιερ.

Συμπτωματικά, στις 7 Μαΐου εξερράγη το ηφαίστειο Σουφριέρ στο γειτονικό νησί
του Αγίου Βικέντιου. Σχεδόν δύο χιλιάδες άνθρωποι σκοτώθηκαν από τη θανατηφόρα
του ισχύ. Στην πραγματικότητα η έκρηξη του Σουφριέρ ανακούφισε κάπως τους
κατοίκους του Σεν Πιερ. Υπέθεσαν πως η έκρηξη εκτόνωσε την πίεση στο δικό τους
ηφαίστειο.

Το ίδιο βράδυ ο Κυβερνήτης και η σύζυγός του επισκέφθηκαν το Σεν Πιερ και
κατέλυσαν στο Hotel d’ Independance (Ξενοδοχείο της Ανεξαρτησίας). Προσπαθούσε
να αναστηλώσει το φρόνημα του λαού του. Μόλις όμως έφθασε, συνειδητοποίησε
πόσο άσχημα ήταν τα πράγματα και αποφάσισε πως ήταν καιρός να εκκενωθεί η
πόλη. Σκόπευε να ανακοινώσει την απόφασή του αμέσως μετά τη Μεγάλη Λειτουργία,
που ήταν προγραμματισμένη στον καθεδρικό ναό την επόμενη μέρα.

Δυστυχώς, ο Μουτέ ποτέ δεν πρόλαβε να δώσει τη διαταγή της εκκένωσης. Στις
επτά και πενήντα εννέα το επόμενο πρωί ακούστηκαν πολλές εκρήξεις από το Πελέ
και το ηφαίστειο έμοιαζε να σπάει.

Καπνός και αστραπές

Ο Αμερικανός πρόξενος έστειλε τηλεγράφημα στην Ουάσιγκτον για την απειλή του ηφαιστείου Πελέ. Ο Γάλλος Κυβερνήτης της Μαρτινίκας το λογόκρινε όμως και έστειλε άλλο καθησυχάζοντας τους Αμερικανούς. Στη φωτογραφία το ηφαίστειο Πελέ, όπως είναι σήμερα

Ήταν η αρχή του τέλους. Ένα τεράστιο, μαύρο σύννεφο εκτινάχτηκε από το
ηφαίστειο. Τα κύματα του καπνού συνόδευαν αλλεπάλληλες αστραπές. Και το
χειρότερο, μια καυτή μάζα από ηφαιστειακά αέρια και συντρίμματα πετρωμάτων
κατέβαινε με ταχύτητα από το βουνό. Αυτό το λαμπυρίζον σύννεφο, που είναι
γνωστό επιστημονικά ως nuee ardente (διάπυρο νέφος), κατηφόρισε ταχύτατα προς
το Σεν Πιερ.

Με θερμοκρασίες που ξεπερνούσαν τους 700 βαθμούς Κελσίου, η πύρινη λαίλαπα
έτρεχε με περισσότερα από εκατό χιλιόμετρα την ώρα.

H τελευταία λέξη που άκουσε ο έξω κόσμος από την πόλη ήταν στις 8.02 π.μ.,
όταν ο τηλεγραφητής του Σεν Πιερ έστειλε το μήνυμα «Allez!» (φύγετε) στο
συνάδελφό του στο Φορ ντε Φρανς. Μόλις ένα λεπτό αργότερα ο ασυρματιστής του
πλοίου «Πουγιέ – Κερτιέ» έστειλε το μήνυμα: «Σεν Πιερ κατεστράφη από έκρηξη
Πελέ. Στείλατε κάθε βοήθεια».

Το Σεν Πιερ τυλίχτηκε στις φλόγες μέσα σε δευτερόλεπτα. Από απόσταση μπορούσε
κανείς να διακρίνει ανθρώπους που καίγονταν, και άλλους που προσπαθούσαν να
ξεφύγουν από τη φλεγόμενη μάζα τρέχοντας προς την υποτιθέμενη ασφάλεια της
θάλασσας. Το καψαλισμένο δέρμα τους τσιτσίριζε καθώς έπεφταν στο νερό. Ένα
τεράστιο κύμα από φλεγόμενο ρούμι, το οποίο ξεχύθηκε από τις δεξαμενές της
προκυμαίας και από τα εμπορικά πλοία, εξαπλώθηκε στο νερό σκοτώνοντας ακόμη κι
εκείνους που κατόρθωσαν να φτάσουν ώς εκεί.

Οι ομάδες διάσωσης έφτασαν πολύ αργά. Τα μακρινά πλοία που αντιλήφθηκαν την
έκρηξη νόμισαν πως ήταν το Σουφριέρ και παρέκαμψαν εντελώς τη Μαρτινίκα. Οι
μεγάλες ναυτικές δυνάμεις, Μεγάλη Βρετανία, Ιαπωνία, Γερμανία και Ηνωμένες
Πολιτείες, είχαν όλες στείλει βοήθεια στον Αγ. Βικέντιο. Δεν είχαν ιδέα πόσο
χειρότερα ήταν τα πράγματα στο Σεν Πιερ.

Φυσικά, ακόμη και οι ομάδες διάσωσης ελάχιστη βοήθεια θα μπορούσαν να
προσφέρουν. H έκρηξη αποδείχτηκε τελικά η φονικότερη του εικοστού αιώνα και η
τρίτη φονικότερη των τελευταίων δύο χιλιάδων ετών.

Εξατμίστηκαν τα ρούχα τους…

Σύμφωνα με όλες τις ενδείξεις και οι τριάντα χιλιάδες κάτοικοι ψήθηκαν
ζωντανοί, συμπεριλαμβανομένου του Κυβερνήτη Μουτέ και της συζύγου του. Οι
περισσότεροι από τους αποδημήσαντες βρέθηκαν θεόγυμνοι. Τα ρούχα τους
εξατμίστηκαν. H θερμότητα ήταν τόσο έντονη που έλιωνε εύκολα το γυαλί και το
ατσάλι. H πόλη καταστράφηκε εντελώς.

Όταν έφτασαν τα συνεργεία διάσωσης για να αναζητήσουν επιζώντες, προς μεγάλη
τους έκπληξη ανακάλυψαν τρεις. H νοικοκυρά Ιβέτ Μονφεριέ είχε επιβιώσει
βρίσκοντας καταφύγιο σε ένα λάκκο, περίπου ενάμισι χιλιόμετρο έξω από την
πόλη. Είχε πάθει σοβαρά εγκαύματα και δεν είναι γνωστό αν κατάφερε να
διατηρηθεί στη ζωή παραπάνω από μερικές ώρες ή μέρες.

Ο εικοσιοκτάχρονος μπαλωματής Λεόν Κομπέρ – Λεάντρ ήταν αρκετά τυχερός ώστε να
μένει στα περίχωρα της πόλης, κοντά στη θάλασσα. Πριν από την έκρηξη κάποιοι
πρόσφυγες είχαν εισβάλει στο σπίτι του και αρνούνταν να το εγκαταλείψουν. Αντί
να τσακωθεί μαζί τους, εκείνος κατέβηκε στο υπόγειο. Μετά την έκρηξη, όταν ο
Κομπέρ – Λεάντρ ανέβηκε στην επιφάνεια αντίκρυσε το σπίτι του κατεστραμμένο
και τους πρόσφυγες αποτεφρωμένους. Παρ’ όλο που τα πόδια, τα χέρια και το
στήθος του αιμορραγούσαν και ήταν γδαρμένος και γεμάτος εγκαύματα, κατάφερε να
φτάσει ώς το «Le Trace» (περίπου 6 χιλιόμετρα μακριά) που ήταν ο κύριος δρόμος
προς το Φορ ντε Φρανς. Τον περισυνέλεξαν οι ομάδες διάσωσης, τον πήγαν στο
νοσοκομείο και τελικά έγινε καλά. Έζησε ώς το 1936.

Όμως, το τελευταίο κλωθογύρισμα αυτής της ιστορίας αφορά ένα δεκαεννιάχρονο,
ονόματι Ογκίστ Σιπαρίς, που βρέθηκε σε υπόγειο κελί φυλακής. Είχε πάθει άσχημα
εγκαύματα, το κελί του ήταν γεμάτο ερείπια και περίμενε τρεις μέρες για να
φτάσει βοήθεια.

Γιατί τον είχαν εκεί;

Ο Σιπαρίς ήταν μαύρος, καταδικασμένος σε θάνατο για τον φόνο ενός λευκού
Γάλλου. Ο απαγχονισμός του είχε οριστεί για την Πέμπτη 8 Μαΐου – ακριβώς την
ημέρα της έκρηξης! Φυσικά, οι δεσμώτες του ποτέ δεν ήλθαν για να τον πάρουν.
Από ένα μεγάλο γύρισμα της τύχης, εκείνοι που τελικά σκοτώθηκαν ήταν τριάντα
χιλιάδες άνθρωποι, στους οποίους συμπεριλαμβάνονταν κι εκείνοι που είχαν
καταδικάσει τον Σιπαρίς σε θάνατο. Ο θανατοποινίτης ήταν ο μοναδικός που
επέζησε στην πόλη.

H τραγική ειρωνεία σε όλο της το μεγαλείο!

Ο Σιπαρίς ήταν τόσο τυχερός ώστε η ποινή του μετατράπηκε. Αργότερα έγινε
γνωστό πως ο Κυβερνήτης σκόπευε να του απονείμει χάρη, σε μια ύστατη
προσπάθεια να γείρει προς το μέρος του την πλάστιγγα των εκλογών. Αργότερα, ο
Σιπαρίς έβγαζε το ψωμί του κάνοντας ένα νούμερο στο Τσίρκο Μπάρνουμ &
Μπέιλι. Τι ακριβώς έκανε; Περνούσε τη μέρα σε ένα αντίγραφο του κελιού του.
Τελικά πέθανε το 1929.

INFO

Στιβ Σίλβερμαν, «Το ψυγείο του Αϊνστάιν και άλλα παράδοξα από την αθέατη
πλευρά της ιστορίας», μτφ Γιάννης Παπαδάτος, Εκδόσεις «Νάρκισσος» 2003, σελ.
205.