H τέχνη πίσω απ’ τα κάγκελα

Ο «Ζωγράφος της φυλακής», ένα από τα έργα που διακρίθηκαν στην 25η Πανελλήνια Έκθεση Σωφρονιστικών Καταστημάτων του υπουργείου Δικαιοσύνης

«Ξεκίνησε ως εργασιοθεραπεία, αναδείχθηκε ως μέθοδος ψυχικής αποκατάστασης και
τώρα στέλνει μηνύματα στην ίδια τη φιλοσοφία της τέχνης. H τέχνη που γίνεται
πίσω απ’ τα κάγκελα αξίζει ευρύτερη υποστήριξη και βαθύτερη έρευνα»,
σημειώναμε πέρυσι. Φέτος, η Πανελλήνια Έκθεση Χειροτεχνίας Σωφρονιστικών
Καταστημάτων του υπουργείου Δικαιοσύνης μάς δίνει την ευκαιρία να επανέλθουμε
και να επαινέσουμε αφενός το υπουργείο και τους αρμόδιους υπαλλήλους του και
ταυτόχρονα να δούμε μερικά προβλήματα που ο θεσμός θα πρέπει να λύσει.

Με πρωταρχικό στόχο την υποβοήθηση του σωφρονισμού και όχι την καλλιέργεια της
αισθητικής, η χειροτεχνική απασχόληση «σκοτώνει» ευχάριστα τον «σταματημένο
χρόνο» της φυλακής, όπως άλλωστε συμβαίνει και για εμάς τους απ’ έξω με το
κέντημα, την αγγειοπλαστική, τα μαστορέματα κάθε είδους. Οτιδήποτε προκύψει
από δουλειά του χεριού μεταλλάσσει την επιθετικότητα σε δημιουργία,
ανασυγκροτεί το εγώ.

Σε αυτό το πλαίσιο λειτουργούν τα καλλιτεχνικά εργαστήρια των φυλακών, εδώ και
πολλές δεκαετίες, βασισμένα στο φιλότιμο των σωφρονιστικών υπαλλήλων, στις
δυσκολίες που συχνά έχουν να αντιμετωπίσουν με τους κρατούμενους, στα
περιορισμένα μέσα (χώροι, υλικά, εργαλεία κ.λπ.) αλλά και στην έλλειψη
ανανεωμένου νομικού πλαισίου.

Είναι αποθαρρυντικό να αναλογίζεται κανείς ότι κανένας από τους πολυπράγμονες
πανεπιστημιακούς καθηγητές μας (των Ανωτάτων Σχολών Καλών Τεχνών, της Νομικής
– Σωφρονιστικής, της Αισθητικής, της Κοινωνικής Ανθρωπολογίας κ.ά.) δεν
νοιάστηκε ώς σήμερα σοβαρά γι’ αυτήν την ιδιόρρυθμη «χειροτεχνία» των φυλακών
και τις σημασίες της. Έρευνες, μελέτες ή προτάσεις ουδέποτε υπεβλήθησαν στο
υπουργείο Δικαιοσύνης.

Είδα τα φετινά εκθέματα προκαταρκτικά, ως μέλος της κριτικής επιτροπής, μαζί
με εκπροσώπους της Εθνικής Πινακοθήκης, του Μουσείου Λαϊκής Τέχνης, του
ΕΟΜΜΕΧ, της Ένωσης Σωφρονιστικών Υπαλλήλων κ.ά. Πολλά – τα περισσότερα – είναι
χειροτεχνήματα που δείχνουν ότι οι κρατούμενοι στρώθηκαν στη δουλειά και
απέδειξαν ότι «έμαθαν μια τέχνη», πειθαρχήθηκαν, πλησίασαν τη χαρά της
δημιουργίας.

Ανάμεσά τους όμως υπάρχουν και περιπτώσεις ακόμη σοβαρότερες, άτομα με
ξεχωριστές ικανότητες στην έκφραση, με ιδιαίτερο ψυχικό πλούτο στη διατύπωση
συμβόλων, συνθέσεων και εικαστικών τεχνικών. Δεν επιτρέπεται να αναφέρω
ονόματα. Είδα όμως έναν συγκλονιστικό «Ζωγράφο της φυλακής», αγγεία με
αυθόρμητα σχέδια που θύμιζαν Αλταμίρα κ.ά., έργα με πίστη στη τέχνη και τη
δύναμή της να πλάθει χαρακτήρες. H επιτυχία αυτών των εργαστηρίων φέρνει
υποχρεώσεις για το ακόμη καλύτερο. Συνοψίζω τις προτάσεις:

Θεσμοποίηση των εργαστηρίων: Χρειάζονται περισσότερους και καλύτερα
εξοπλισμένους χώρους και επιτροπές ειδικών καλλιτεχνικών συμβούλων, δίπλα
στους σωφρονιστικούς. Αυτοί που διδάσκουν τους κρατούμενους, θα μπορούσε να
είναι έμπειροι τεχνίτες ή καλλιτέχνες, έστω και σε εθελοντική βάση, όπως ήδη
συμβαίνει με τον A. Φασιανό.

Χρηματοδότηση: H αγορά των υλικών είναι πρόβλημα, όπως και η στελέχωση.
Γιατί δεν αξιοποιούνται τα σχετικά κοινοτικά προγράμματα;

Ειδικά μικρά μουσεία: Θα πρέπει να γίνουν και να προβάλλονται, σε
κρατουμένους και μη. Παλαιότερα είχε εκφραστεί η πρόταση για μουσεία της
τέχνης των φυλακισμένων ή εκτοπισμένων για πολιτικούς λόγους, ανάμεσά τους
προσωπικότητες όπως οι A. Μπαχαριάν, Γ. Δαγκλής ή Γ. Ρίτσος. Σήμερα, ο
«κοινωνικός εκτοπισμός» άλλαξε κώδικα αξιολόγησης, αλλά τα μουσειολογικά
κριτήρια και πάλι υπάρχουν. Μεθαύριο θα ψάχνουμε αυτά τα ταπεινά
χειροτεχνήματα και δεν θα τα βρίσκουμε, όπως άλλωστε συμβαίνει και με πολλά
άλλα είδη (π.χ. χειροτεχνήματα των ψυχιατρείων, τα kitsch των συνταξιούχων,
κ.ά.) που σε άλλες χώρες έχουν δικά τους μουσεία.

Ας το ξαναγράψουμε: H Φυλακή είναι η φιλοσοφική βάση, ο θεμέλιος λίθος της
ζωγραφικής και κάθε αναπαράστασης. Το λέει άλλωστε και ο Πλάτωνας στην
«Πολιτεία», στην Παραβολή των Δεσμωτών του Σπηλαίου. H σύγχρονη μανία για
εκπομπές τύπου «Big Brother» επιβεβαιώνει ότι πολλά θα μαθαίναμε αν προσέχαμε
την «τέχνη πίσω απ’ τα κάγκελα» με ευρύτερη ερμηνευτική οπτική.

INFO

25η Πανελλήνια Έκθεση Χειροτεχνίας Σωφρονιστικών Καταστημάτων υπουργείου
Δικαιοσύνης, Αίθουσα ΕΟΜΜΕΧ, Μητροπόλεως 9, Σύνταγμα, 18 Ιουνίου έως 8 Ιουλίου.