Ο πανικός φόβος της ύπαρξης

Σκηνή από την παράσταση «Η Γίδα ή ποια είναι η Σύλβια» που παρουσίασε τον χειμώνα το «Θέατρο της Άνοιξης» σε σκηνοθεσία Γιάννη Μαργαρίτη

Ο συγγραφέας που κέρδισε μια πρυτανεύουσα θέση στο σύγχρονο παγκόσμιο θέατρο,
κυρίως με το αριστούργημά του «Ποιος φοβάται τη Βιρτζίνια Γουλφ», δεν παύει
κατά καιρούς να μας αιφνιδιάζει με την πρωτοτυπία και την τόλμη των νέων του
συγγραφικών συλλήψεων. «Η Γίδα ή ποια είναι η Σύλβια», που είδαμε φέτος στην
Αθήνα (και που εύχομαι να συνεχιστεί και στη νέα περίοδο), κατέχει στη
δραματουργία του Άλμπι θέση σατυρικού δράματος. Εξηγούμαι. Ο Άλμπι, όπως έχω
και άλλοτε εξηγήσει, μαζί με τον Ο’ Νιλ και τον Άρθουρ Μίλερ είναι οι
Αμερικανοί δραματουργοί που αναζητούν τις ρίζες του τραγικού. Και λογικά
καταδυόμενοι στην ιστορία του θεάτρου φτάνουν στους αρχαίους τραγικούς. Και οι
τρεις χωρίς περιστροφές ομολογούν πως, ανιχνεύοντας τις υπαρξιακές συγκρούσεις
μέσα στην αντιφατική κοινωνία τους, αποπειρώνται να τις καταγράψουν,
χρησιμοποιώντας ως μοντέλα τους αρχαίους ποιητές που νομοθέτησαν την τραγική
γραμματική. Βεβαίως, επειδή οι κοινωνικές, πολιτικές και ιδεολογικές δομές
έχουν αλλάξει, η αναζήτηση και η επαναδιατύπωση του τραγικού στις μέρες μας
είναι έργο δύσκολο πολύ.

Ο Άλμπι στη «Βιρτζίνια Γουλφ» αποπειράθηκε μια σύγχρονη ανάγνωση των
«Βακχών», αφού θεμελιώδεις πυρήνες του σκληρού αυτού έργου είναι μια συμβολική
ανθρωποφαγία, ένας διονυσιακός διαμελισμός και μια μετά θάνατον ανάσταση. Ο
βακχικός σπαραγμός, η ορειβασία, ο μαιναδισμός και η κάθαρση μετά την ωμοφαγία
του φανταστικού αλλά τυραννικού παιδιού είναι η εμπνευσμένη αναλογία που
επιτυγχάνει να δείξει πως η τραγική διάσταση του βίου, αν ψάξεις, βρίσκεται
καταχωνιασμένη, αλλά δυναστική πίσω από τα προσωπεία του αστισμού και
του ηθικολόγου φιλελευθερισμού μας.

Κύριο μοτίβο πολλών έργων του Άλμπι από το πρώτο του μονόπρακτο «Ιστορία του
ζωολογικού κήπου» είναι ο υπαρξιακός τρόμος, μια αδιόρατη απειλή, ένα
υποσυνείδητο, βαθύ χτύπημα της μοίρας, που ωθεί τα πρόσωπα των έργων του σε
κινήσεις που θυμίζουν τον πανικό φόβο. Ας μην ξεχνάμε πως το επίθετο
«πανικός», κατά παράλειψη του ουσιαστικού «φόβος», αναφέρεται στον τραγοπόδαρο
θεό Πάνα και αναφέρεται ουσιαστικά στον ενστικτώδη φόβο που καταλαμβάνει τα
ζώα, όταν συλλαμβάνουν με τα αισθητήριά τους σήματα κινδύνου, σεισμικές
δονήσεις, καταιγίδες, πυρκαγιές, πλημμύρες και τρέχουν αλλόφρονα να ξεφύγουν.

Έτσι και τα πρόσωπα του Άλμπι. Είναι όπως στα αρχαία τραγικά πρόσωπα,
που πανικόβλητα από μια προφητεία (Αγαμέμνων, Ηρακλής) ή από έναν χρησμό
(Οιδίπους, Ορέστης) επιλέγουν να πράξουν έτσι ώστε ως μαγνητισμένα και
υπνωτισμένα οδηγούνται στον μοιραίο όλεθρο, υπακούοντας ακούσια σε ένα σχέδιο
που λειτουργεί ερήμην τους. Στο τραγικό είδος ανήκει και το σατυρικό δράμα. Η
διαφορά του από το πένθος της τραγωδίας έγκειται στην κατάφασή του στο
ενστικτώδες και στην υποταγή του στη βουλιμία του επιθυμητικού.

Στο σατυρικό δράμα ο χορός που αποτελείται από σατύρους, τερατώδη ανάμειξη
ανθρώπου και τράγου, εμπλέκει τους τραγικούς ήρωες σε περιπέτειες που
δοκιμάζουν το σαρκίο και τα αδιέξοδα της θνητότητας. Εκεί κυριαρχεί ο θρίαμβος
του ενστίκτου, της αυτοσυντήρησης και της πάση θυσία επιβίωσης. Εν τέλει στο
σατυρικό δράμα αποθεώνεται η χαρά της ζωής και η απόλαυση και η ικανοποίηση
των βιολογικών λειτουργιών. Το φαΐ, το κρασί, το σεξ, η τεμπελιά, η πανουργία
της υπάρξεως, ο κορεσμός, η πλησμονή είναι τα κυρίαρχα μοτίβα.

Ο Άλμπι με την πρόσφατη «Γίδα» του ξεκινάει από πολύ βαθιά, από τους
μυθολογικούς πυρήνες όχι μόνο της ελληνικής, αλλά και της παγκόσμιας ποιητικής
φαντασίας. Μιας φαντασίας που μεταποιούσε σε ποιητικό γεγονός τρόμους,
φαντασιώσεις, απορίες, ανομολόγητες επιθυμίες, απωθημένους πειρασμούς. Για να
μείνουμε στην ελληνική μυθολογία, είναι άπειροι οι μύθοι που αφηγούνται τους
τερατώδεις έρωτες, τα σμιξίματα ανθρώπων και ζώων. Ο Μινώταυρος ήταν προϊόν
μιας τέτοιας τερατώδους ερωτικής επαφής. Η Λήδα έσμιξε με τον μεταμορφωμένο σε
κύκνο Δία. Η Ιώ μεταμορφωμένη σε δαμάλα έσμιξε με τον ταύρο Δία στην Αίγυπτο.
Οι Κένταυροι, μισοί άνθρωποι, μισοί άλογα, σμίγουν στη Θεσσαλία με νύμφες.

Ο Άλμπι έγραψε ένα σύγχρονο σατυρικό δράμα και όχι μια σατιρική κωμωδία. Άλλο
σάτυρος και άλλο σάτιρα, καμιά, ούτε ετυμολογική, σχέση. Τίποτε δεν παρωδεί ο
Άλμπι. Ένα τραγικό θέμα, την υπαρξιακή εκκρεμότητα, τη διαθεσιμότητα μπροστά
στην πλήξη, την ομοιομορφία, την ισοπέδωση, την καταπίεση και το άγχος του
σύγχρονου ανθρώπου, το αναποδογύρισε και το είδε από τη μεριά των
καταπιεσμένων ενστίκτων μας, από τις καταχωνιασμένες πρωτόγονες,
προ-πολιτισμικές και προ-ηθικές μας επιθυμίες.

Ένας επιτυχημένος αρχιτέκτονας, ένας τυπικός και ισορροπημένος
οικογενειάρχης ξαφνικά αισθάνεται έναν ακαταμάχητο έρωτα, αφοπλιστικό και
παράλογο για μια Γίδα. Ανακαλύπτει ή έχει την ψευδαίσθηση ότι ανακαλύπτει στη
ζωώδη αθωότητα, στην αυθορμησία, στη συμπεριφορική απλότητα του ζώου την
ερωτική έλξη πριν από το προπατορικό αμάρτημα, πριν από τους κορσέδες της
ηθικής, πριν από την ιδεολογοποίηση της ερωτικής πράξης, πριν από τους
ποικίλους συμβολισμούς της γενετήσιας λειτουργίας και των οργάνων της.

Ο μεγάλος θεατρικός μάστορας καταγράφει το σκάνδαλο και τις επιπτώσεις του στο
κοινωνικό και το στενό οικογενειακό περιβάλλον τού αιρετικού ήρωά του. Η πράξη
στα μάτια μας και στον νου μας φαίνεται παράλογη. Αλλά κοιταγμένη από μια άλλη
σκοπιά, παράλογος μπορεί να φαντάζει ολόκληρος ο πολιτισμός και αυτό που τον
χαρακτηρίζει κατά τη φροϋδική άποψη, η δυστυχία του.

Ανορθόδοξα και προκλητικά

Ο Άλμπι τολμηρά, ανορθόδοξα αν θέλετε, προκλητικά, αλλά με εξαίσιο χιούμορ,
χωρίς χυδαιότητες, σχεδόν με τρυφερότητα, επαναφέρει το θεμελιώδες ερώτημα
περί του χαμένου Παραδείσου, της χαμένης αθωότητας. Γιατί βεβαίως η σχέση του
ήρωά του με το ζώο δεν είναι τόσο σεξουαλική, αλλά υπαρξιακά επικοινωνιακή.
Σχέση πληρότητας, κατανόησης, αγάπης κυριολεκτικά μέσα από τις πρωτογενείς
απολαύσεις.

Ο Γιάννης Μαργαρίτης ως σκηνοθέτης και πρωταγωνιστής έστησε και παρουσίασε
με λιτά μέσα, χιούμορ, μέτρο και αφέλεια, μια θαυμάσια παράσταση του πράγματι
ενδιαφέροντος έργου. Είχε στη διάθεσή του μια εύφορη μετάφραση του Μπελιέ,
λειτουργικά σκηνικά και κοστούμια της Χριστούλη και της Κοντοδήμα,
αντιστοίχως, τη διακριτική μουσική του Οικονομάκη, τους θεατρικούς φωτισμούς
του Μαργκά.

Δίπλα του η Χρυσάνθη Δούζη και ο Δημοσθένης Φίλιππας, σύζυγος και γιος και
ο τυπικός φίλος ρεζονέρ Αντώνης Μπαμπούνης με καίρια υποκριτική ισορροπία
υπηρέτησαν το έργο και το ανέδειξαν με τρόπο ώστε το παράδοξο και σκανδαλώδες
να φαίνονται απροσδοκήτως και απολαυστικά λογικά.