Δρόμοι

Οι άνθρωποι…

… που υποστηρίζουν παθιασμένα μια άποψη, βρίσκουν τα όπλα τους όπου μπορούν.
Ο Έντουαρντ Σαΐντ, ο λόγιος και παθιασμένος υπερασπιστής του παλαιστινιακού
αγώνα, βρήκε τα δικά του στον Φρόυντ. Κατέβασε από το ράφι ένα από τα λιγότερο
γνωστά βιβλία του ψυχαναλυτή για να αντικρούσει την προσπάθεια του Ισραήλ να
ξαναγράψει την εβραϊκή ιστορία όπως το βολεύει.

Το βιβλίο…

… επιγράφεται «Ο Μωυσής και ο μονοθεϊσμός» και ήταν το τελευταίο που
δημοσιεύτηκε όσο ο Φρόυντ βρισκόταν ακόμη εν ζωή. Ολοκληρώθηκε το 1938, μετά
τη φυγή του από τη Βιέννη και τους ναζί και περιλαμβάνει όλους τους
προβληματισμούς του για την προέλευση των Εβραίων. Στο περιθώριο αυτού του
βιβλίου, ο Σαΐντ κάνει τους δικούς του υπομνηματισμούς, που εκδόθηκαν με τίτλο
«Ο Φρόυντ και ο μη Ευρωπαίος» (εκδ. Verso). Ο Φρόυντ δεν ήταν θρησκευόμενος
Εβραίος. Όμως, κάπου στα εβδομήντα πέντε του χρόνια ανακάλυψε ότι «σε κάποια
κρυφή γωνιά» της ψυχής του υπήρχε ένας «φανατικός Εβραίος». Φανταζόταν τον
εαυτό του ως Μωυσή. Και έγραψε το βιβλίο του σαν μια προσπάθεια να περιγράψει
αυτό το «φάντασμα».

Ο Σαΐντ…

… αντλεί επιχειρήματα από αυτό το βιβλίο για το ποιοι είναι πραγματικά οι
Εβραίοι και κυρίως για το ποιος ήταν ο ιδρυτής της θρησκείας τους. Σύμφωνα με
τον Φρόυντ, ο Μωυσής ήταν ένας Αιγύπτιος ιερέας ευγενούς καταγωγής που έπεισε
τους σημίτες σκλάβους, τους οποίους ελευθέρωσε, να πιστέψουν σε μια και
μοναδική θεότητα, αφηρημένη και ηθική. Αυτή η εκδοχή, που κατεβάζει τον Μωυσή
από το παραδοσιακό βάθρο του, δεν είχε τύχει θερμής υποδοχής το 1939, όταν ήδη
είχαν αρχίσει να γίνονται γνωστά τα στρατόπεδα συγκέντρωσης. «Είσαι ένας
γερο-βλάκας», έγραφε τότε ένας αγανακτισμένος Εβραίος στον Φρόυντ. Όμως ο
Φρόυντ επέμεινε στη θεωρία του μέχρι τέλους. Το βασικό επιχείρημα που αντλεί
από αυτά ο Σαΐντ είναι πως ο Φρόυντ έβλεπε στην εβραϊκή ταυτότητα μια μη
εβραϊκή, μη ευρωπαϊκή διάσταση (με τον Αιγύπτιο Μωυσή), που σήμερα έχει πια
ξεχαστεί. «Τα επάλληλα στρώματα του εβραϊκού παρελθόντος έχουν απαλειφθεί από
το επίσημο Ισραήλ», γράφει ο Σαΐντ. «Ο Φρόυντ επέμενε ότι η εβραϊκή ταυτότητα
δεν άρχισε από μόνη της, αλλά μάλλον μαζί με άλλες ταυτότητες (αιγυπτιακή και
αραβική)».

Ο Φρόυντ…

… γράφει ο συγγραφέας Πολ Φέρις που ασχολήθηκε πολύ με αυτόν, δεν ήταν υπέρ
του σιωνισμού. «Η Ιστορία», έγραφε ο Βιεννέζος ψυχαναλυτής το 1936 στον
Άρνολντ Τσβάιγκ, «δεν έδωσε ποτέ στον εβραϊκό λαό αιτία για να αναπτύξει την
ικανότητα δημιουργίας ενός κράτους ή μιας κοινωνίας». Αργότερα, η ναζιστική
θύελλα ίσως να τον έκανε να αλλάξει γνώμη. Ποιος ξέρει άραγε τι θα έλεγε
σήμερα για τη Μέση Ανατολή; Είδαμε ακόμη και τους καλύτερους Εβραίους, ακόμη
και τους καλύτερους Παλαιστινίους, να υποκύπτουν στον φανατισμό. Ο Σαΐντ δεν
είναι ένας από αυτούς. Μάλλον δεν θα ήταν ούτε ο Φρόυντ.