Διαστάσεις Και αριστερός και πατριώτης

«Μου φαίνεται πως έχουμε μια άτυπη Αριστερά» (του Αλτάν, από το Εσπρέσσο)

Ζήτημα πρώτον: το να είσαι αριστερός και το να είσαι πατριώτης είναι δύο
έννοιες που ουδόλως αντιφάσκουν μεταξύ τους. Αν ο πατριωτισμός
προσανατολίζεται προς τα επιτεύγματα της δημοκρατίας, τότε όλοι οι αριστεροί
(πρέπει να) είναι πατριώτες. Ζήτημα δεύτερον: ένας Γερμανός που αισθάνεται
πατριώτης δεν αισθάνεται εξ αυτού λιγότερο υπεύθυνος για τα εγκλήματα του
ναζισμού. Αν ήταν έτσι, ένας πολιτικός σαν τον Γιόσκα Φίσερ δεν θα απολάμβανε
ποτέ στο Ισραήλ του κύρους που έχει σήμερα.

Αυτά δηλώνει σε συνέντευξή του στην Ελ Παΐς ένας από τους μεγαλύτερους
φιλοσόφους της εποχής μας, ο Γιούργκεν Χάμπερμας, που τιμήθηκε αυτή την
εβδομάδα με το Βραβείο Κοινωνικών Επιστημών της Αστούριας. Εμπνευστής της
έννοιας του «συνταγματικού πατριωτισμού», που συζητείται πολύ τα τελευταία
χρόνια εντός και εκτός των γερμανικών συνόρων, ο 74χρονος φιλόσοφος δεν
δέχεται την ιδιοποίηση αυτού του όρου από τη Δεξιά. Μπορεί ο Ισπανός
πρωθυπουργός Χοσέ Μαρία Αθνάρ να τον χρησιμοποιεί στην προεκλογική του
εκστρατεία, αλλά ο συνταγματικός πατριωτισμός είναι μια αριστερή ιδέα, αφού
στρέφεται κατά των διαφόρων εκδοχών του εθνικισμού. Είναι αλήθεια, βέβαια, πως
η λέξη «πατρίδα» φέρει βαρύ ιστορικό φορτίο, τη χρησιμοποίησαν κατά κόρον οι
φασίστες για να δικαιολογήσουν τα εγκλήματά τους, κι έτσι ο φιλόσοφος
αποφεύγει να τη χρησιμοποιεί. Όμως ο αυθεντικός συνταγματικός πατριωτισμός
στρέφεται εναντίον αυτών των εθνικών μορφών πατριωτισμού. Η γερμανική
Αριστερά, και όχι μόνο αυτή, είναι έτσι σήμερα σε θέση να θίγει θέματα ταμπού
της σύγχρονης ιστορίας, όπως οι βομβαρδισμοί γερμανικών πόλεων στο τέλος του
Β’ Παγκοσμίου Πολέμου ή η βύθιση από τη Σοβιετική Ένωση ενός πλοίου γεμάτου με
Γερμανούς πρόσφυγες, καταδικάζοντας ταυτόχρονα με σαφήνεια τα εγκλήματα του
ναζισμού.

Το Τρίτο Ράιχ αποτελεί άραγε κάτι μοναδικό, μια εμπειρία που δεν μπορεί να
επαναληφθεί στη Γερμανία ή κάπου αλλού; Ο Χάμπερμας απαντά θετικά. Στην
ιστορία έχει αποδειχθεί ότι καμιά περίοδος δεν επαναλαμβάνεται. Και οι
Γερμανοί, συγκεκριμένα, δεν θα μπορούσαν να ξαναζήσουν μια τέτοια κατάσταση,
το αποδεικνύει η πορεία της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας. Γι’ αυτό και εκείνος
δεν θεωρεί σοβαρή τη συζήτηση που γίνεται αυτόν τον καιρό για την ανάγκη
αλλαγής του γερμανικού Συντάγματος, επειδή δήθεν αποτελεί εμπόδιο στην
ανάπτυξη και τον εκσυγχρονισμό της χώρας. Το γερμανικό Σύνταγμα είναι άριστο,
τονίζει. Δεν είναι άλλωστε τυχαίο ότι το αντέγραψαν οι Ισπανοί.

Όσο για τον πρόσφατο πόλεμο, ο Χάμπερμας είναι κατηγορηματικός: ένα χαρμόσυνο
αποτέλεσμα δεν μπορεί να θεραπεύσει μια συνταγματική ρήξη. Η εισβολή στο Ιράκ
δίνει το κακό παράδειγμα σε μια μελλοντική υπερδύναμη. Φανταστείτε η Κίνα να
συμπεριφερθεί σε 20 χρόνια όπως συμπεριφέρονται σήμερα οι Ηνωμένες Πολιτείες…