Η θεατρικότητα της προφορικότητας

Η Μίνα Αδαμάκη ως Νίνα, στο «Τρίτο Στεφάνι» (από την πλευρά της Νίνας), που παρουσίασε το ΔΗΠΕΘΕ Βόλου και στο Σύγχρονο Θέατρο Αθήνας

Άλλοτε αυτό είναι ασυνείδητη πράξη του συγγραφέα, γιατί δεν αποτελεί γι’ αυτόν
η προφορική αποτύπωση στο χαρτί των στοχασμών αισθητικό αίτημα, ζήτηση, άσκηση
ύφους και άλλοτε είναι συνειδητή επιλογή του συγγραφέα, υφολογική προτίμηση
που υπακούει στις απαιτήσεις του περιεχομένου ή της ψυχολογίας, των ιδιοτυπιών
των χαρακτήρων. Στην πρώτη περίπτωση είναι το κείμενο των «Απομνημονευμάτων»
του Στρατηγού Μακρυγιάννη. Ο αγράμματος στρατηγός όταν έμαθε να σκαλίζει λίγα
κολλυβογράμματα αποτυπώνει στο χαρτί, ως σταθερότερο και διαρκέστερο υλικό
αποταμίευσης της μνήμης, τις αναμνήσεις του, τα γνωμικά του, τις κρίσεις του,
όπως θα το έκανε σήμερα αν μιλούσε αυθόρμητα και αβίαστα στο μαγνητόφωνο.
Ακούμε τώρα πια είτε στις μαγνητογραφήσεις των λαογράφων λαϊκούς αναλφάβητους
ανθρώπους να αφηγούνται πηγαία, ελεύθερα, χωρίς εκζήτηση, χωρίς αισθητικά
προαπαιτούμενα ιστορίες, παραμύθια, αναμνήσεις, παραδόσεις, συνταγές, γνωμικά,
παροιμίες, αινίγματα.

Αυτός ο λόγος ο απέριττος, ο αστόλιστος, όταν έγινε αντικείμενο της
επιστημονικής κωδικοποίησης και κατηγοριοποίησης εντάχθηκε σε υφολογικά εν
τέλει καλούπια. Σήμερα, η προφορικότητα είναι από τα νέα παιχνιδάκια της
θεωρίας της λογοτεχνίας, της αφηγηματολογίας κτλ.

Στη δεύτερη περίπτωση, του συνειδητού συγγραφέα που γράφει με αίτημα
την προφορική λειτουργία του λόγου στα χρόνια μας, ανήκει ο Κώστας Ταχτσής με
το αριστούργημά του «Το τρίτο στεφάνι». Αν το έργο αυτό στην πρώτη του έκδοση
και για χρόνια πέρασε από τη θεσμική κριτική απαρατήρητο ή σχολιάστηκε με
κριτήρια έξω από τις δικές του προδιαγραφές, είναι γιατί καταστρατηγούσε τους
δόκιμους, συνήθεις, κατεστημένους κανόνες της λογοτεχνικότητας. Ανάλογες
τέτοιες παρεκκλίσεις στο παρελθόν, π.χ. του Βουτυρά ή του Καραγάτση, η Κριτική
τις χαρακτήρισε συλλήβδην ως «πρόχειρη δημοσιογραφική γραφή»! Η παρέκκλιση από
τον λογοτεχνικό κανόνα του Ταχτσή είναι, βέβαια, άλλης τάξης, σε σχέση με τον
Βουτυρά και τον Καραγάτση. Όπως και άλλες υφολογικές ζητήσεις ανάλογης
αναφοράς στην προφορικότητα, όπως του Κόντογλου, π.χ., ή του Βενέζη, του
Στρατή Δούκα ή του Μυριβήλη, ήταν γραπτές απλώς διατυπώσεις ενός τάχα
προφορικού ύφους που όμως εμιμείτο τη… γραπτή προφορικότητα και είχε γραπτή
πόζα προφορικής ανάμνησης.

Ο Ταχτσής δεν ήταν χωρίς προηγούμενο, αλλά νομίζω ότι θα εκπλαγούμε
όταν το ανακαλύψουμε. Το είχα κάποτε συζητήσει επί ώρες μαζί του και το είχε
παραδεχθεί, όχι ως συνειδητή επιρροή, αλλά ως αυτονόητη επίδραση μιας
περιρρέουσας γλωσσικής ατμόσφαιρας. Ο λόγος του «Τρίτου Στεφανιού» είναι
ρυθμικά πανομοιότυπος με την προφορικότητα εκ των πραγμάτων της επιθεώρησης,
της λαϊκής φαρσοκωμωδίας και του λαϊκού σινεμά της δεκαετίας του ’50-’60. Ο
Γιαλαμάς, ο Τσιφόρος, ο Σακελλάριος, ο Ψαθάς, ο Πρετεντέρης, ο Ρούσσος
γράφοντας τα έργα τους για τους λαϊκούς ηθοποιούς του καιρού, γράφοντας δηλαδή
προφορικό λόγο για να ειπωθεί από ζωντανούς σύγχρονους ανθρώπους σε μια
νατουραλιστική σχεδόν μίμηση πράξεως, ψάχνοντας ανακάλυψαν τον ρυθμό της
καθημερινής λαλιάς, τη μουσική της προφορικής γλώσσας, με τα ανεπίδοτα, τις
συγκοπές, τη λαϊκή εικονοποιία και τη λαϊκή συναισθηματική φόρτιση των λέξεων.
Πίσω βέβαια από αυτούς υπήρχε και η βαθύτερη παράδοση του θεάτρου μας, η
ηθογραφία του Χορν, του Μελά, του Μπόγρη, του Καγιά, του Τσεκούρα, του
Τζαβέλλα. Και στο απώτερο βάθος, το κωμειδύλλιο και οι ντοπιολαλιές του
Χουρμούζη, του Βυζάντιου και του Καραγκιόζη.

Δεν πρέπει ποτέ να ξεχνάμε πως το θέατρο, επειδή πρέπει να αποτυπώσει
το ύφος και τον ρυθμό ζώντων ανθρώπων και να απεικονίσει το παρόν, τουλάχιστον
στην ηθογραφία, ήταν εκείνο που νομιμοποίησε τη δημοτική στη λογοτεχνία για το
πλατύ κοινό στην εποχή του γλωσσικού διχασμού. Ο Περεσιάδης, ο Κορομηλάς, ο
Καπετανάκης, ο Άννινος, ο Σουρής και ο Ξενόπουλος προσέφεραν περισσότερο στην
καθιέρωση της προφορικής ομιλούμενης γλώσσας μέσω θεάτρου στη λογοτεχνία απ’
ό,τι τα μανιφέστα και ο γλωσσικός μανιχαϊσμός τού Ψυχάρη.

Να γιατί «Το τρίτο στεφάνι» του Ταχτσή, με τέτοιο γλωσσικό στήριγμα κύρους
πίσω του, έχει μια αυτονόητη προφορικότητα και ως εκ τούτου θεατρικότητα.

Ήταν, λοιπόν, νόμιμο το εγχείρημα του Θανάση Νιάρχου να απομονώσει την
προφορικότητα της αφήγησης της Νίνας από το έργο του Ταχτσή και με τη συνδρομή
της θεατρικής ματιάς του Νίκου Καραγέωργου να δώσει στη Μίνα Αδαμάκη μια
παρτιτούρα προς εκτέλεση. Είδαμε την πολύ προσεγμένη παραγωγή του ΔΗΠΕΘΕ Βόλου
στο «Σύγχρονο θέατρο της Αθήνας» του Κιμούλη και χαρήκαμε που μια τέτοια
επιλογή και πρόταση ήρθε από τη φωτισμένη επαρχία, από ενήμερα στελέχη και
αξιόλογους καλλιτεχνικούς συντελεστές, όπως ο διευθυντής του ΔΗΠΕΘΕ Σπύρος Μαβίδης.

Λυδία λίθος ο ενδιάθετος ρυθμός

Ο Καραγέωργος ως σκηνοθέτης έκανε καλή δουλειά όσον αφορά τη διδασκαλία ή,
αν θέλετε, τη μέριμνα ν’ ακουστεί το κείμενο χωρίς να χάσει τον βηματισμό του.
Πάντα λυδία λίθος ιδιαίτερα σ’ έναν μονόλογο είναι να βρεθεί ο ενδιάθετος
ρυθμός του κειμένου. Οι παύσεις του, οι ανάσες του, οι προσποιήσεις του, η
ειρωνεία του, το χιούμορ του, οι υπαινιγμοί του (και δεν εννοώ τους
νοηματικούς, αλλά τους ηχητικούς υπαινιγμούς). Γι’ αυτό μίλησα για παρτιτούρα.
Η Μίνα Αδαμάκη ανταποκρίθηκε στην πρόκληση και αφομοίωσε σε μεγάλο ποσοστό τα
μυστικά ρυθμικά σχήματα του Ταχτσή. Νομίζω ότι μια κινησιολογική φλυαρία, που
επέβαλε η σκηνοθεσία, από φόβο, πιθανόν, μιας πληκτικής ακινησίας, δημιούργησε
προβλήματα στην απόλαυση του κειμένου, αφού οι συνεχείς και συχνά έξω από το
ήθος της Νίνας μετατοπίσεις, άλματα, ξαπλώματα, διασπούσαν την προσοχή.

Το λιτό σκηνικό του Φασιανού, διακριτικό και ενδεικτικό της εποχής, το
κοστούμι της Σιούπη και οι μουσικές μνήμες του Ιατρόπουλου βοήθησαν να
δημιουργηθεί ένα θεατρικό πεδίο.

Διαφωνώ με την ηχητική μπάντα που έφθανε μέχρι τη χούντα, το Πολυτεχνείο,
τη Μεταπολίτευση. Πήγε να προσδώσει μια έντονη πολιτικοποίηση στο έργο του
Ταχτσή που δεν την είχε ανάγκη και είμαι σχεδόν βέβαιος πως δεν συνάδει και το
ύφος του και το ήθος του. Το έργο του Ταχτσή είναι αρκούντως και καιρίως
πολιτικό, αλλά αλλιώς.

Η παράσταση και κυρίως η ερμηνεία της Αδαμάκη δικαίωσαν την πρόθεση του
Νιάρχου και απέδειξαν πως μόνο τα συνειδητά κείμενα της λογοτεχνικής
προφορικότητας δικαιούνται, χωρίς αμφιβολία, τη θεατρική συνδρομή.