ΓΝΩΜΗ Ο στρατηγικός στόχος μιας εικόνας

Όταν βλέπεις τη φωτογραφία ενός πληγωμένου στρατιώτη ή μιας γυναίκας που θρηνεί, είναι αδύνατο να μην τις συνδέσεις με προηγούμενους θρήνους

Κανένας πόλεμος δεν έχει καταγραφεί όπως αυτός, με τηλεοπτικά συνεργεία και
δημοσιογράφους να ακολουθούν κάθε κίνηση και χτύπημα, από το Κουβέιτ μέχρι τη
Βαγδάτη. Όταν, όμως, ύστερα από χρόνια θα θυμόμαστε τον πόλεμο, οι φωτογραφίες
είναι αυτές που θα αποτελούν την πιο ισχυρή «μαρτυρία»…

Εξ αρχής η φωτογραφία είχε τα δικά της επιχειρήματα υπέρ της ειλικρίνειας του
ρεπορτάζ, αλλά πάντα ήταν ένα περιορισμένο μέσο. Οι φωτογραφίες δεν μυρίζουν
και δεν ξεφωνίζουν. Όταν βλέπεις τη φωτογραφία ενός πληγωμένου στρατιώτη ή
μιας γυναίκας που θρηνεί, είναι αδύνατο να μην τις συνδέσεις με προηγούμενους
θρήνους. Και αφού υποθέτουμε ότι τα υποκείμενα των φωτογραφιών είναι ειλικρινή
στις στάσεις και τις πράξεις τους, φυσικά υποπτευόμαστε ότι η εικόνα από μόνη
της έχει επιδιώξεις πάνω μας.

Το κλισέ τού ότι φέρνουμε τον πόλεμο στα σπίτια μας είναι τώρα πιο αληθινό από
ποτέ. Οι φωτογραφίες των ημερών δεν καταγράφουν απλώς τον πόλεμο για όσους δεν
είναι εκεί. Τον συνεχίζουν με άλλα μέσα. Το πρωτοσέλιδο της εφημερίδας είναι
το μέτωπο της πατρίδας, το μέρος όπου διεξάγεται η μάχη της καρδιάς και του
νου. Πολλές φωτογραφίες – όσο αγαθά κι αν είναι τα κίνητρα αυτών που τις
τράβηξαν – φαίνεται να έχουν εμάς υπόψη τους ως στρατηγικό στόχο ή ως πιθανούς
νεοσύλλεκτους.

Μερικές φορές η τακτική είναι βάναυσα εμφανής, όπως όταν ο Ιρακινός υπουργός
Πληροφοριών έδειξε στα διεθνή μίντια φωτογραφίες νεκρών Αμερικανών πεζοναυτών.
Αυτή ήταν μια προσβλητική χειρονομία από έναν μάχιμο που δεν είχε άλλα μέσα
για να την κάνει. Ήταν σχεδιασμένη για να πληγώσει – με τον όρο που τόσο
ελεύθερα χρησιμοποιήθηκε από τον Τόνι Μπλερ κατά τη διάρκεια του πολέμου στο
Κόσοβο – για να «υποβαθμίσει» τη μαχητική ικανότητα του εχθρού.

Αυτό, όμως, που μετέτρεψε αυτές τις φωτογραφίες σε προσβολή ήταν λιγότερο το
περιεχόμενό τους και περισσότερο το κίνητρό τους. Κατά τη διάρκεια του Β’
Παγκοσμίου Πολέμου, ο Φρανκλίνος Ρούζβελτ ήρε το εμπάργκο για τις φωτογραφίες
των αμερικανικών βίαιων θανάτων και επέτρεψε στο περιοδικό «Life» να
δημοσιεύσει τη διάσημη σήμερα φωτογραφία του Τζωρτζ Στροκ με τους νεκρούς
πεζοναύτες σε μια παραλία της Νέας Γουινέας. Πίστευε ότι οι Αμερικανοί που
βρίσκονταν στην πατρίδα είχαν αποκοπεί από τη σοβαρότητα των θυσιών που
γίνονταν υπερπόντια. Η φωτογραφία σοκάρισε το κοινό, αλλά το να την κοιτάει
κανείς ήταν κάτι σαν καθήκον του πολίτη. Αν, όμως, είχε διανεμηθεί από τις
ιαπωνικές αρχές, θα ήταν ισοδύναμη με την προδοσία και το να θρηνεί κανείς για
το περιεχόμενό της θα εθεωρείτο συνεργία.

Ένα από τα πιο διακριτικά χαρακτηριστικά της φωτογραφίας στους σύγχρονους
πολέμους είναι ότι οι εικόνες που άλλοτε θα ήταν το στοκ στο εμπόριο της
εχθρικής προπαγάνδας – νεκρά ή τραυματισμένα παιδιά, διαλυμένα κτίρια, μητέρες
που θρηνούν – αποτελούν τώρα σταθερά μέρος του κανονικού ρεπορτάζ. Αυτό που
έχει αλλάξει είναι ότι δεν περιμένουμε πια να δούμε πόλεμο χωρίς να βλέπουμε
τα θύματα. Κι αυτό δεν είναι μια απλή αρετή, παρόλο που παρουσιάζεται ως
τέτοια: ως μια αύξηση της ειλικρίνειάς μας για τον πόλεμο. Κοιτάζοντας αυτές
τις φωτογραφίες μαθαίνουμε ότι οι άμαχοι είναι αυτοί που στην πραγματικότητα
«φυτεύονται» στον πόλεμο ανήμποροι να αποφύγουν την καταστροφή.

Το να κοιτάζουμε τέτοιες φωτογραφίες είναι σαν να έχουμε οφειλόμενο ζήλο να
βάλουμε τους λογαριασμούς μας σε τάξη. Αυτό είναι το κόστος του πολέμου και,
είτε είσαι εναντίον είτε υπέρ του, έχεις την ηθική υποχρέωση να το
συμπεριλάβεις στους υπολογισμούς σου. Ακόμη κι όταν δεν υπάρχει καμιά διαφωνία
για το τι αντιπροσωπεύει η εικόνα, το νόημά της δεν είναι απαραιτήτως σταθερό.
Κοιτάζοντας τη φωτογραφία του Αλί Χαϊντέρ με έναν Ιρακινό πατέρα να θρηνεί
πάνω από τα πτώματα της οικογένειάς του, ένας αντίπαλος του πολέμου είναι
πιθανό να νιώσει μια αίσθηση του άσκοπου, μια οργισμένη δικαίωση. Το είχαν πει
ότι εκεί θα οδηγούσε. Ένας θεατής που θεωρούσε τον πόλεμο αναγκαίο κακό,
μπορεί να συγκινηθεί το ίδιο, αλλά να αντλήσει από το συναίσθημα για να
τονώσει την αίσθηση μιας φιλότιμης, αλλά θλιβερής προσπάθειας.

Επιμέλεια:Αριστοτελία Πελώνη