ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Εμπόλεμος ψυχισμός

Ένας πόλεμος αδιανόητος που όμως έγινε. Ένας αλλόκοτος σεισμός που ακόμα δεν
έχει βρεθεί ούτε η κλίμακα μέτρησής του, ούτε οι τρομακτικές του συνέπειες και
τα πολλαπλής φύσεως συντρίμμια που θα αφήσει πίσω του. Η λογική ενός παράλογου
πολέμου που τινάζει στον αέρα σημεία αναφοράς και συντεταγμένες επιβίωσης.
Οικοδομήματα, όπως το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ, που διασφάλιζαν, με το έστω
συμβολικό κύρος τους, την αίσθηση μιας διεθνούς νομιμότητας. Την αίσθηση ότι
υπάρχουν κανόνες που διασφαλίζουν την έννομη τάξη. Κι αν αυτοί υπονομευθούν,
τότε όλα, μα όλα είναι δυνατά.

Κι είμαστε τώρα εδώ, στη εποχή του «όλα είναι δυνατά». Με άλλα λόγια έχουμε
εισέλθει στο ερεβώδες τοπίο της Αταξίας.

Κι αν στο κοινωνικό μακρο-επίπεδο η αταξία αυτή φέρει τους δικούς της
κλονισμούς, στο ατομικό επίπεδο τα δεινά που προκαλούνται και πρόκειται καθ’
οδόν να προκληθούν κάθε άλλο παρά ευκαταφρόνητα είναι. Η κατάρρευση
βεβαιοτήτων στο ατομικό επίπεδο επιφέρει τις δικές της δραματικές συνέπειες
που αξίζει να μνημονεύσουμε.

Η ψυχολογία των προσφύγων μας δίνει μια παραδειγματική γεύση των συνεπειών
αυτών. Αξίζει να συλλογιστούμε τις αντιδράσεις όσων υποχρεώθηκαν άρον – άρον
να εγκαταλείψουν τον πολυπαθές, πλην όμως δικό τους, τόπο και να βρεθούν σαν
τα ζώα στριμωγμένοι σε καραβάνια απελπισίας και εξαθλίωσης σε ένα ταξίδι με
κατεύθυνση το πουθενά. Πιστεύω ότι η τυπολογία των αντιδράσεών τους εντάσσεται
στις ακόλουθες μορφές:

1. Οργή. Θυμός. Εξαγρίωση. Είναι η πιο συνήθης και ενδεχομένως η πιο
«υγιής» αντίδραση. Εκείνη που επιτρέπει στο άτομο να αντιδράσει, νιώθοντας ότι
είναι ακόμη ζωντανός, να αντιδράσει σε αυτό που εισπράττει ως ύστατη αδικία.

2. Ενοχή. Εκείνοι έφυγαν, όπως όπως θα σωθούν. Οι άλλοι έμειναν πίσω.
Σε λίγο δεν θα υπάρχουν.

3. Κατάθλιψη. Το άτομο αποσύρεται μέσα στον εαυτό του. Παύει να
αντιδρά. Υποδύεται τον νεκρό. Αντιμέτωπο με την άφατη ανημποριά του
μεταμορφώνεται σε ένα απαθές αδύνατο να αντιδράσει άγαλμα.

Και οι τρεις αντιδράσεις, η καθεμία με τον δικό της τρόπο, υποσκάπτουν τα
θεμέλια της ψυχικής υγείας.

Έχω την αίσθηση ότι οι αντιδράσεις αυτές δεν αφορούν μόνον εκείνους που
βρίσκονται μέσα στη ζώνη του πολέμου. Κατά κάποιο τρόπο αγγίζουν και όλους
εμάς που μέσα από αποστάσεις ασφαλείας παρακολουθούμε επί σκηνής τη φρίκη ενός
άδικου πολέμου.

Βέβαια υπάρχει και ο αντίλογος της αισιοδοξίας. Αλίμονο αν δεν υπήρχε! Όλος
αυτός ο νεανικός παλμός που αίφνης ξεχύθηκε στους δρόμους, και αφυπνίστηκε η
κοιμισμένη νεότητα, βάζοντας και πάλι στο προσκήνιο μέσα από τις παλλαϊκές
αντιπολεμικές διαδηλώσεις το ξεχασμένο όραμα μιας συλλογικότητας. Το μόνο που
είναι αμιγώς από τη μεριά της ζωής και μπορεί να αντισταθεί στον θάνατο.

Αναρωτήθηκε όμως κανείς μήπως πίσω από τους εκατό νέους που διαδηλώνουν
ρωμαλέα στους δρόμους πόσοι άλλοι επιλέγουν ως απάντηση κάθε λογής
αυτοκαταστροφική συμπεριφορά (ναρκωτικά, αλκοόλ, εγκληματικότητα) και πόσοι
άλλοι ανίκανοι να κάνουν μια οποιαδήποτε προβολή στο μέλλον, βρίσκονται
έγκλειστοι μέσα στον μικρόκοσμό τους συγκαλύπτοντας μια εσωτερική ενοχή ή μια
ψυχική δυσφορία. Είναι ανήμποροι να αλλάξουν τη ρότα των πραγμάτων. Η
ανημποριά αυτή τους συντρίβει και δημιουργεί τις προϋποθέσεις για την ανάπτυξη
ενός καταθλιπτικού υποστρώματος. Πόσο προφητικός ήταν ο Παγκόσμιος Οργαννισμός
Υγείας όταν μας έλεγε ότι σε λίγα χρόνια η κατάθλιψη θα είναι η νούμερο ένα
ψυχική διαταραχή που θα πλήξει τον πλανήτη μας;

Σίγουρα ο πόλεμος αυτός θα έχει το μερτικό του στην κατανομή των ψυχικών
διαταραχών. Who cares? Είναι αστείο βέβαια να θεωρήσουμε ότι οι πρωτεργάτες
του νοιάζονται γι’ αυτό. Το μέλημα της ψυχικής υγείας απέναντι στα συμβόλαια
της ανασυγκρότησης μόνον θυμηδία προκαλεί. Ωστόσο το μέλημα αυτό νοιάζει όλους
τους υπολοίπους.

Πρόκειται για την ίδια την υπόθεση της ζωής μας. Δεν χαρίζεται η υπόθεση αυτή.
Ούτε ανταλλάσσεται. Ούτε πωλείται.

Η Φωτεινή Τσαλίκογλου είναι καθηγήτρια στο Τμήμα Ψυχολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου.