Διαστάσεις Η δικαίωση του Χομπς

Πώς εξηγείται η τόση ζωντάνια του παρά τα ενενήντα του χρόνια; Να ‘ναι τα
χρόνια που δίδαξε στην Αμερική, κι ύστερα στη Ναντέρ και στη Σορβόννη; Να ‘ναι
η αγάπη που του τρέφουν οι νέοι; Ή μήπως η πίστη του στις ιδέες του;

Πωλ Ρικέρ: «Είμαι ενθουσιασμένος με το γεγονός ότι η φιλοσοφία έχει κατεβεί στον δρόμο, όπως στην αρχαία Ελλάδα»

Ο Πωλ Ρικέρ αποπειράται να δώσει ο ίδιος μιαν απάντηση. «Ζω ένα είδος εθισμού
με τον θάνατο», λέει στην Κοριέρε ντέλα Σέρα. «Από τη μια, τον
αποδέχομαι ως τον μεγάλο εξισωτή: ο φιλόσοφος πεθαίνει όπως όλοι οι άλλοι. Από
την άλλη, έχω μια μεγάλη αγάπη για τη ζωή, θέλω να ζήσω, μου αρέσει η ζωή.
Πρέπει έτσι να πολεμώ τη δυστυχία, όπως και την ηδονή της δυστυχίας, που είναι
σχεδόν μια αμαρτία. Πρέπει να πολεμώ ακόμη την απειλή της ανίας, που λέει:
αυτό που συμβαίνει το έχω ξαναδεί. Δεν θέλω να καταστήσω τον θάνατο μια πράξη
ζωής, θέλω να αισθάνομαι ζωντανός μέχρι τον θάνατο».

Ο Γάλλος φιλόσοφος και θεωρητικός της Ερμηνευτικής κάνει μια θεμελιώδη
διαπίστωση: ολόκληρος ο δυτικός πολιτισμός έχει περάσει από την αισιοδοξία του
Λοκ για την πρόοδο του πολιτισμού στην πεποίθηση του Χομπς ότι ο κόσμος
κυριαρχείται από τον θάνατο, από τα «θλιβερά πάθη», όπως τα ονόμαζε ο Σπινόζα.
Αυτό που διακρίνει τον άνθρωπο από το ζώο είναι η ωμότητά του, η ικανότητά του
να κάνει τον συνάνθρωπό του να υποφέρει και η χαρά που αισθάνεται γι’ αυτό. Ο
φθόνος, το μίσος, η χαρά του βασανισμού: ο άνθρωπος χρησιμοποιεί τα «θλιβερά
πάθη» ως μια διαρκή δεξαμενή. Σε αυτόν τον πόλεμο όλων εναντίον όλων έρχεται
ως αντίβαρο η τάση του ανθρώπου προς τη φιλία. Στον μύθο του Λεβιάθαν
αντιπαρατίθεται ο πολιτικός μύθος, ο μύθος της φιλελεύθερης πολιτικής
φιλοσοφίας.

Πολλοί θεωρούν πως η σύγχρονη έκφραση του Λεβιάθαν είναι ο Μπους. Αλλά ο Ρικέρ
διαφωνεί: κάτι τέτοιο το αποτρέπει το συνταγματικό σύστημα. Τόσο ο Μπους όσο
και οι άλλοι ηγέτες θα ήθελαν να μπορούν να παίρνουν μόνοι τους τις αποφάσεις
τους, χωρίς να τους ελέγχει κανείς. Όμως η φιλοσοφία του κράτους δικαίου
περιλαμβάνει πολλά εργαλεία αντίστασης. Ας πάρουμε τον επικείμενο πόλεμο, αυτή
τη σύγκρουση των πολιτισμών στην οποία οι διανοούμενοι πρέπει να αντισταθούν
με όλες τους τις δυνάμεις. Στα «κακοήθη πάθη» που επικαλείται ο Μπους πρέπει
να αντιτάξουμε τα «καλοήθη πάθη», την ανθρωπιστική βοήθεια, πρέπει να
κρατήσουμε ζωντανό το «κεφάλαιο καλοσύνης» που απορρέει από την ίδια την
ύπαρξη του ανθρώπου. Πρέπει να δώσουμε μια ευκαιρία στην ισλαμική διανόηση,
στο αξιοσέβαστο και καλλιεργημένο Ισλάμ της χρυσής εποχής μεταξύ του 11ου και
του 12ου αιώνα, με τους διανοητές του και τους ποιητές του. Τα πιο λαμπρά
κείμενα του Αριστοτέλη, άλλωστε, οι Άραβες τα ανακάλυψαν.