Ένα «κλικ» από τον θάνατο

Όταν τρομακτικά γεγονότα ξετυλίγονται μπροστά στα μάτια σου τα
φωτογραφίζεις ή απομακρύνεσαι; Η απόφαση του φωτορεπόρτερ πρέπει να ληφθεί
γρήγορα. Στο κλικ της στιγμής.

Ζήτημα λεπτών. Παρακαλούν για έλεος και ο ένας (ο έφηβος της κεντρικής φωτογραφίας) γλιτώνει. Οι υπόλοιποι δεν είναι τόσο τυχεροί· νιώθουν την ξιφολόγχη να τους διαπερνά

Όταν ο Μπιλ Λάβλεϊς βρέθηκε αντιμέτωπος απροσδόκητα με μια δημόσια εκτέλεση,
άδραξε αυτήν τη στιγμή. Δεν δικαιολογείται που έμεινε, θα μπορούσε να είχε
εγκαταλείψει. «Δεν κάθεσαι να σκεφθείς για το σωστό ή το λάθος», λέει.
«Συμβαίνει τόσο γρήγορα, είναι άμεση αντίδραση. Είναι δουλειά του φωτογράφου
να τραβήξει μια φωτογραφία – είναι απόφαση του αρχισυντάκτη αν θα τη
δημοσιεύσει». «Αν δεν είναι μια πολύ καλή φωτογραφία, δεν έχεις πλησιάσει
αρκετά», υποστηρίζει ο διάσημος πολεμικός φωτογράφος Ρόμπερτ Κάπα. Ο Μπιλ ήταν
αρκετά κοντά. Είχε μάλιστα το θάρρος να σταθεί στην πρώτη γραμμή και να μη
χάσει τη σταθερότητά του.

Όταν επισκέφθηκα τον παλιό μου φίλο και συνάδελφο Μπιλ στο σπίτι του, στο
Νότιο Λονδίνο, το πρόσωπό του, αν και 77 χρόνων, ήταν ακόμη παιδικό.
Παραπλανητικό, επίσης. Γιατί δεν αποκαλύπτει την ευγενική του επιμονή, το
γοητευτικό πείσμα του, τη διπλωματική αλλά ακλόνητη στάση του να «τραβήξει τη
φωτογραφία». Ο Μπιλ ήταν τόσο κοντά στα θύματα που μπορούσε ακόμη και να τα
αγγίξει, την ώρα που εκλιπαρούσαν για έλεος. Όμως, «δεν ήταν δυνατό να κάνω
κάτι που θα μπορούσε να τους σώσει», υποστηρίζει. «Τα πράγματα μπορεί να
εξελιχθούν δραματικά στους πολέμους».

Η μαρτυρία. Ήταν το τέλος του πολέμου του Μπανγκλαντές για ανεξαρτησία,
πριν από 31 χρόνια, το οποίο απέδωσε τις πλέον συγκινητικές φωτογραφίες στην
40χρονη καριέρα τού Μπιλ ως φωτορεπόρτερ. «Όταν γίνεσαι μάρτυρας ενός τέτοιου
γεγονότος», λέει, «δεν το ξεχνάς ποτέ». Μόνο σε έναν φωτορεπόρτερ από μια
αγγλική εφημερίδα επέτρεπαν να καλύψει τα επινίκια στο μεγάλο στάδιο.
Κληρώθηκε, και σήμερα θυμάται: «Πρέπει να υπήρχαν περίπου 30.000 άτομα στο
στάδιο που άκουγαν τις ομιλίες των μαχητών της ελευθερίας. Δεν είχε πολύ
ενδιαφέρον. Βαρέθηκα και άρχισα να κάνω βόλτες στο πίσω μέρος, όταν είδα πέντε
άνδρες να κείτονται στο έδαφος. Ήταν δεμένοι με σκοινιά και τρομαγμένοι. Δεν
ήξερα τι γινόταν. Ήμουν με τον Χορστ Φας, έναν φωτογράφο του πρακτορείου
Ασοσιέιτεντ Πρες. Το πλήθος είχε παλμό, είχε ενθουσιαστεί από τις ομιλίες.
Ύστερα οι μαχητές της ελευθερίας τράβηξαν τους πέντε από το κάτω μέρος της
εξέδρας και άρχισαν να τους κτυπούν. Δεν είχα ιδέα τι συνέβαινε. Υπήρχε εκεί
ένα τηλεοπτικό συνεργείο του ΙΤΝ και ο ρεπόρτερ Ρίτσαρντ Λίντλεϊ, πρώην
αξιωματικός του στρατού, ο οποίος άρχισε να διαμαρτύρεται σε έναν από τους
μαχητές για την υπερβολική χρήση βίας. «Τους δώσατε ένα μάθημα, αρκετά», τους
είπε. Δεν έδωσαν δεκάρα. Δεν νομίζω ότι καταλάβαιναν αγγλικά. Ύστερα στράφηκε
σ’ εμάς και πρότεινε να φύγουμε, γιατί υπήρχε το ενδεχόμενο οι κάμερες να
επιδεινώνουν την κατάσταση.

Εν μέσω πυρών και με τραύματα, άγνωστο πότε ακριβώς επήλθε ο θάνατος

Ο Χορστ κι εγώ μετακινηθήκαμε μπροστά από το κοινό. Τους κτυπούσαν ακόμη και
το κοινό ούρλιαζε για αίμα. Ένας τους ικέτευε συνεχώς και για κάποιο λόγο τον
άφησαν. Ξαφνικά, ένας μαχητής με ξιφολόγχη πλησίασε τον έναν από τους άνδρες
που ήταν πεσμένοι. Μόνο τότε συνειδητοποίησα ότι τα πράγματα θα εξελίσσονταν
άσχημα. Δεν με νοιάζει αν ο κόσμος με επικρίνει που φωτογράφιζα – η αντίδραση
ήταν ενστικτώδης. Τέτοιοι σκοτωμοί γίνονταν παντού στην Ντάκα. Όταν πηγαίναμε
στο στάδιο, είδαμε πτώματα κατά ομάδες στον δρόμο όπου είχαν εκτελεστεί.

Αν πρόκειται να καλύψεις έναν πόλεμο, είναι καθήκον σου να το πράξεις σωστά.
Δύσκολο να πω πόσο κράτησε. Ένα με δύο λεπτά κράτησε η σφαγή. Ύστερα τους
πυροβόλησαν. Δεν θυμάμαι να άκουσα κραυγές την ώρα που πέθαιναν – ο θόρυβος
από το πλήθος τα κατέπνιγε όλα. Ζητωκραύγαζαν, ήταν ενθουσιασμένοι, είχαν το
αίμα που ζητούσαν. Λίγο μετά άρχισα να φοβάμαι για μένα και, μόλις τελείωσε,
δεν μπόρεσα να απομακρυνθώ γρήγορα. Κάποιος από το πλήθος με σταμάτησε: «Αυτό
κάνουμε σε ανθρώπους σαν κι αυτούς. Αν βίαζαν τη μητέρα σου, την αδελφή σου
και τη γιαγιά σου θα έκανες το ίδιο…».

«Δεν είχα άλλη επιλογή…»

Ο Μπιλ ταξίδεψε στην Καλκούτα, στη γειτονική Ινδία, για να εμφανίσει τα φιλμ
και να στείλει τις φωτογραφίες στο Λονδίνο. Ο βετεράνος φωτογράφος τής «Daily
Mirror» Έρικ Πάιπερ είχε στήσει έναν αυτοσχέδιο σκοτεινό θάλαμο. «Παραλίγο να
πεθάνω, όταν τον είδα. Ήταν μόνο μια μικρή τρύπα στον τοίχο! Ήξερα πόσο
σημαντικές ήταν οι φωτογραφίες και τρομοκρατήθηκα. Δεν είχα όμως άλλη
επιλογή…», προσθέτει. Οι λογοκριτές αρνήθηκαν να δώσουν άδεια για τις
φωτογραφίες. Την επομένη όμως, που εστάλησαν στα γραφεία της «Daily Express»,
η εφημερίδα αρνήθηκε να τις χρησιμοποιήσει. «Ένιωθαν ότι ήταν πολύ βίαιες για
να συνοδεύσουν ένα πρωινό… της δεκαετίας του ’70. Δύσκολο να περιγράψεις πώς
είναι να ρισκάρεις τη ζωή σου και να μη χρησιμοποιούν τις φωτογραφίες σου. Τις
δημοσίευσαν μόνο αφού κέρδισα όλα τα βραβεία». Το 1972 ο Μπιλ Λάβλεϊς κέρδισε
τα τέσσερα μεγάλα βραβεία των φωτορεπόρτερ της χρονιάς.

Το κείμενο του Bill Aylott δημοσιεύθηκε στο περιοδικό «Amateur Photographer»

Επιμέλεια: Ρένα Δημητρίου