Δρόμοι

Κακοτοπία…

… – η Ουτοπία είχε αρχίσει πια να γίνεται ύποπτη όταν οι πολιτικοί
επιστήμονες ανακάλυψαν αυτή τη λέξη, για να περιγράψουν μια πολιτεία με το
χειρότερο δυνατό σύστημα. Την ακριβώς αντίθετη διαδικασία είχε ακολουθήσει ο
Τόμας Μορ, όταν φαντάστηκε την «Ουτοπία» του: απέναντι στην Αγγλία του 16ου
αιώνα, όπου είκοσι άνθρωποι την ημέρα κατέληγαν στην κρεμάλα, στον απόμακρο
και ουτοπικό παράδεισό του όλα τα αγαθά ανήκαν σε όλους και όλα τα αξιώματα
μοιράζονταν σε όλους.

Μια τέτοια…

… ιδανική πολιτεία δεν μπορούσε να υπάρχει παρά μόνον «αλλού», σε έναν άλλο
χρόνο, στην Ατλαντίδα, στη Σάνγκρι Λα, στην απολεσθείσα Ιερουσαλήμ, στη χώρα
των Λωτοφάγων. Πού αλλού θα μπορούσε να βρει κανείς τέτοια ελεγχόμενη ισότητα,
τέτοια αρμονική σύμπνοια ανθρώπων; Η Ουτοπία άρχισε να γίνεται ύποπτη αμέσως
μόλις κάποιοι διακήρυξαν την πραγμάτωσή της. Στα 1920, ψιθύριζαν αυτό το
ανέκδοτο στη Σοβιετική Ένωση. Ένας τοπικός κομματικός γραμματέας ρωτάει τον
παπά του χωριού του: «Πώς γίνεται, παππούλη, κι όποτε χτυπάς την καμπάνα τις
Κυριακές γεμίζεις την εκκλησία σου, ενώ εγώ δεν καταφέρνω να φέρω ούτε έναν
στην κομματική συνεδρίαση;». Και ο παπάς αποκρίνεται: «Είναι επειδή εμείς,
μολονότι υποσχόμαστε στους ανθρώπους τον Παράδεισο εδώ και δυο χιλιάδες
χρόνια, δεν κάναμε ποτέ το λάθος να τους τον δείξουμε».

Την ιδανική…

… πολιτεία είναι προτιμότερο να την φανταζόμαστε παρά να τη ζούμε, όπως
απέδειξε η ιστορική εμπειρία. Αν και ποτέ δεν μάθαμε πώς θα είναι αυτή
πραγματικά, ωστόσο φανταστήκαμε πολλές φορές πως δεν πρέπει να είναι. Ο
άνθρωπος δυσκολεύεται στην Ουτοπία, αλλά Κακοτοπίες έχει φανταστεί πολλές. Στη
«Χρονομηχανή», ο Χ. Τζ. Ουέλς φαντάζεται μια ανθρωπότητα χωρισμένη σε δυο
φυλές, μια καλοκάγαθη και οκνηρή και μια σκληρή και εργατική – η πρώτη πέφτει
πάντα θύμα της δεύτερης. Στον «Πρώτο άνθρωπο στο φεγγάρι», ο ταξιδιώτης
βρίσκεται μπροστά σε μια κοινωνία που μοιάζει με μελίσσι, όπου εκτρέφεται ένα
«τρίτο φύλο» ανθρώπων. Στον «Θαυμαστό νέο κόσμο» του Άλντους Χάξλεϊ όλα τα
παιδιά «γεννιούνται» στο εργαστήριο και όλες οι γεννήσεις γίνονται με «επώαση»
– σήμερα πια έχουμε τις τεχνολογικές δυνατότητες γι’ αυτό και γι’ άλλα
χειρότερα. Στην κτηνώδη κοινωνία που φαντάστηκε ο Όργουελ στο «1984» τέτοιοι
χειρισμοί είναι περιττοί: η χειραγώγηση της σκέψης κάνει καλύτερα τη δουλειά
της.

Η αναζήτηση…

… μιας ιδανικής κοινωνίας δεν έπαψε ποτέ – μια περιπλάνηση σε αυτή την
αναζήτηση έκανε πρόσφατα ο συγγραφέας Τζόζεφ Ρίκερτ στο «Φιλολογικό Παράρτημα
των Τάιμς». Εκεί αναφέρει και ένα σχετικό απόφθεγμα του Όσκαρ Ουάιλντ: «Ένας
χάρτης του κόσμου που δεν περιλαμβάνει την Ουτοπία δεν αξίζει να του ρίξει
κανείς ούτε μια ματιά». Με τέτοιους χάρτες πορευόμαστε όλοι. Τους σβήνουμε και
τους ξαναγράφουμε κάθε χρονιά, σημαδεύοντας πάνω τους τις δικές μας μικρές,
προσωπικές ουτοπίες, ελπίζοντας να αποφύγουμε τις κακοτοπιές.