Διαστάσεις Η τρέλα του Ιγκόρ Σαβίτσκι

To Νουκούς είναι η πρωτεύουσα του Καρακαλπακστάν, μιας αυτόνομης
Δημοκρατίας του Ουζμπεκιστάν. Γύρω του, εκατοντάδες χιλιόμετρα έρημος. Πιο
πέρα, χιλιάδες χιλιόμετρα στέπα. Μια πόλη ξεχασμένη απ’ τον Θεό.

Νικολάι Ουλιάνοφ: «Στο καφέ». Ένας από τους πίνακες της συλλογής Σαβίτσκι

Κι όμως εδώ, στη μέση του πουθενά, βρίσκεται ένα μουσείο απίστευτα πλούσιο,
απίστευτα όμορφο, απίστευτα φιλόξενο. «Αν στο μουσείο Γκούγκενχαϊμ της Νέας
Υόρκης υπάρχουν έξι Κουντριάτσοφ, εμείς έχουμε διακόσιους ογδόντα, και δεν
μπορούμε να τους εκθέσουμε όλους λόγω ελλείψεως χώρου», λέει χαμογελώντας η
διευθύντρια Μαρινίκα Μπαμπαναζάροβα. Ο επισκέπτης μπορεί να θαυμάσει «μόνο»
2.500 από τους 82.000 πίνακες που υπάρχουν στο μουσείο. Κι είναι όλοι έργα
καλλιτεχνών προγραμμένων, ζωγράφων της ρωσικής αβάν-γκαρντ που αποκλείστηκαν
από τη σοβιετική σκηνή ύστερα από το διάταγμα του 1932 για την «αναδιάρθρωση
της λογοτεχνικής και καλλιτεχνικής ζωής». Τα ονόματα των περισσοτέρων είναι
άγνωστα. Τα έργα τους, επίσης. Αν δεν υπήρχε αυτό το μουσείο, αν δεν υπήρχε ο
Ιγκόρ Σαβίτσκι, θα τα είχε καταβροχθίσει η έρημος της μνήμης.

Ο Ιγκόρ Σαβίτσκι ήταν ένας ονειροπόλος, δηλαδή ένας τρελός. Βλέποντας ότι ένας
ολόκληρος κόσμος, ο κόσμος των νομάδων του Καρακαλπακστάν, εξαφανιζόταν λόγω
των μεγάλων έργων που είχε ξεκινήσει ο Στάλιν στην κεντρική Ασία, άρχισε να
μαζεύει. Ξεκίνησε από την τοπική λαϊκή τέχνη: άμφια, χαλιά, κοσμήματα.
Συνέχισε με τους ζωγράφους της κεντρικής Ασίας, έπειτα με τους Ρώσους
ζωγράφους που είχαν έλθει στην κεντρική Ασία, για να καταλήξει στους ζωγράφους
που ήταν απαγορευμένοι από τα επίσημα κυκλώματα. Από το 1966, που διορίστηκε
επικεφαλής του Μουσείου Καλών Τεχνών του Νουκούς, είχε πια και στέγη για τους
πίνακες. Πήγαινε τακτικά στη Μόσχα, επισκεπτόταν τους προγραμμένους, τις χήρες
τους, τα παιδιά τους, έγραφε στον Μπρέζνιεφ και στους Ρότσιλντ, συναντούσε
διευθυντές μουσείων, μεγάλων και μικρών, κατέγραφε την παραμικρή πληροφορία,
μπαινόβγαινε στη φυλακή, αγωνιζόταν, έκρυβε και κρυβόταν. «Εκείνη την εποχή,
κανείς δεν ήθελε αυτούς τους πίνακες», λέει η Μπαμπαναζάροβα στη
Φιγκαρό. «Ο κόσμος φοβόταν, και τους έκρυβε. Η χήρα του ζωγράφου
Ταρασόφ ήθελε να πετάξει όλους τους πίνακες του συζύγου της στα σκουπίδια»…

Τον Σαβίτσκι δεν τον ενδιέφεραν τα ονόματα. Όλοι οι καλλιτέχνες είχαν δικαίωμα
στη μνήμη. Λίγες μέρες μετά τον θάνατό του, το 1984, δύο φορτηγά γεμάτα με τις
τελευταίες του ανακαλύψεις έφτασαν στο Νουκούς. Ένα χρόνο μετά, ξεκίνησε η
περεστρόικα. Το μουσείο μπορούσε επιτέλους να ανοίξει τις πόρτες του στον
κόσμο, σε ανώνυμους και επώνυμους, όπως ο Αλ Γκορ ή ο Ζακ Σιράκ. Σήμερα, η
πόλη μπορεί να πεθαίνει, όπως πεθαίνει η Αράλη 200 χιλιόμετρα βορειότερα, αλλά
το μουσείο είναι πάντα ζωντανό. Κι ας έχει ελάχιστα χρήματα. Κι ας μην μπορεί
να εκθέσει όλους τους θησαυρούς του. Κι ας αρνείται πεισματικά να βγάλει
οτιδήποτε στον πλειστηριασμό. Ο Ιγκόρ Σαβίτσκι δεν θα το ήθελε.