Σκέψη, έτος 2003

Η εποχή μας δεν θα τελειώσει ανώδυνα παρά το ότι η αυτορρύθμιση του συστήματος
απορροφά τους κραδασμούς. Η εποχή θα καταλήξει σ’ ένα κραχ: ένα σύμπτωμα
υποπλασίας της σκέψης αλληλένδετο με την αντίληψή της για την Δημοκρατία.

Το βλέπουμε ήδη: «κάνουν πολιτική» όσοι ανθίστανται στην πολιτική. Σκέπτονται
όσοι ανθίστανται στη «σκέψη». «Η επιστήμη δεν σκέπτεται». Την παλαιά φόρμουλα
συμπληρώνει ένα: «Δεν σκέπτεται και η σκέψη».

Σκεφτόμαστε; Το ερώτημα έθετε σε πρωτοσέλιδο άρθρο του στον «Μοντ» (13.12.02)
με τίτλο: «Σκέψη, έτος μηδέν», ο Φιλίπ Σολέρς. Παρέπεμπε – αναμενόμενο – στον
Χάιντεγγερ: «Η μονόδρομη σκέψη, ζητά την μία και μοναδική σημασία. Και επειδή
την θέλει, την έχει ανάγκη».

Θέλησα στο γύρισμα του χρόνου να βυθομετρήσω το κεφάλι των πρωτοετών φοιτητών
μου, ρυθμισμένο σ’ ένα καθήκον πεζολογίας και με νωπές τις κακώσεις από τη
δοκιμασία της προαγωγής τους στην Ανώτατη Παιδεία που θα συνεχιστεί δυστυχώς
διά βίου και για τις υπόλοιπες προαγωγές τους.

Με την φουρκέτα, βυθομέτρησα και την ανεπάρκειά μου σ’ αυτό το αδύνατο
επάγγελμα του δασκάλου που μαθαίνει τον μαθητή δίχως να του μαθαίνει πώς να
μάθει.

Προχθές, υπαγόρευσα στο αμφιθέατρο, εν είδει μποναμά, την εμβληματική ρήση από
το: Τι ονομάζουμε σκέψη του Χάιντεγγερ που ανέκαθεν μου προκαλούσε
θαυμασμό και καχυποψία.

«Αυτό που δίδεται περισσότερο προς σκέψη στην εποχή μας η οποία προσφέρεται
για σκέψη, είναι ότι δεν σκεφτόμαστε ακόμη».

Η αντίδραση της φιλέρευνης φοιτήτριας ήταν ενδεικτική:

– «Μας επιτρέπεται να διαβάσουμε το “ότι δεν σκεφτόμαστε ακόμη”, ως “ό,τι δεν
σκεφτόμαστε ακόμη”; “Ό,τι δηλαδή δεν έχουμε ακόμη σκεφτεί; Μπορούμε να το
εκλάβουμε ως αναφορικό (ό,τι);”».

Από την ερώτηση – αμηχανία της φοιτήτριας όχι μόνο για την ορθογραφία αλλά και
την ορθοφροσύνη της – συμπέρανα πως «αυτό που δίδεται προς σκέψη» δεν είναι
μόνον η υπαγορευμένη φράση, αλλά ο τρόπος με τον οποίο αντιλαμβάνεται τη σκέψη
ένας νέος άνθρωπος. Ο τρόπος με τον οποίο σκέφτεται το υπαγορευμένο.
Τρόπος, ασφαλώς, με τον οποίο σχετίζεται και με το απαγορευμένο (εν
προκειμένω, τη σκέψη ως αμάρτημα). Φοβούμαι πως αυτός ο τρόπος είναι
χαρακτηριστικός μιας εποχής όπου η παρεμβολή και μόνον ενός κόμματος στη λέξη
«ότι», η μετατροπή του «ότι» από ειδικό σύνδεσμο (ότι) σε αναφορική αντωνυμία
(ό,τι), επαληθεύει την ρήση του Χάιντεγγερ «ότι δεν σκεφτόμαστε ακόμη». Διότι,
όποιος διερωτάται εάν το «ότι» υπονοεί το κόμμα, θεσμίζει μια προβλέψιμη
στοχοθεσία, μια σημασία μονόδρομη, μια μη-σκέψη που την θέλει επειδή την έχει
ανάγκη και την έχει ανάγκη επειδή εξειδικεύεται στο ασήμαντο ως προς τη σκέψη:
μια γνώση, όχι μια μόρφωση, μια προβίβαση όχι μια
μεταβίβαση, ένα μάθημα όχι ένα πάθημα.

Σκέπτεται, ως εάν να προέρχεται από τη δική του και μόνο ευχέρεια το δύσκολο
διάβημα. Ενώ «αυτό που δίδεται περισσότερο προς σκέψη» είναι να σκεφτεί
την εποχή του, σκεπτόμενος ότι δεν μπορεί να την σκεφτεί, διότι δεν σκέπτεται
ακόμη (επειδή και η εποχή δεν σκέπτεται).

Και δεν μπορεί να σκεφτεί, επειδή νομίζει πως μπορεί να σκεφτεί ό,τι
θέλει. Νομίζει πως αυτό που δίδεται προς σκέψη προέρχεται από τον ίδιο, για
τον απλούστατο λόγο ότι «συμμετέχει» στη Φάρμα (ή το Πανεπιστήμιο, ως είδος
Φάρμας). Συμμετέχει, όπως νομίζει πως συμμετέχει και στα κοινά.

Αυτό που σκέφτονται οι νέοι και οι ενήλικες προαγωγοί της σοβαροφανούς
ευήθειας σε άρθρα, σεμινάρια και αγροκτήματα, είναι το τέχνασμα του σημερινού
ανθρώπου προκειμένου να μην σκέπτεται. Ή, προκειμένου να σκεφτεί το
«αναφερόμενο», ήτοι κάτι που δεν έχει ακόμη σκεφτεί και που νομίζει πως θα
μπορέσει να το σκεφτεί, φτάνει να θέλει να το σκεφτεί. Δεν χωράει στο κεφάλι
του πως για να σκεφτούμε θέλουμε ακόμα πολύ. Θέλουμε, όχι με την έννοια της
βούλησης αλλά της ανάγκης. Έχουμε ανάγκη όμως τη σκέψη; Και ποια
σκέψη; Μήπως αυτήν που σκέπτεται τον μετασχηματισμό εκείνου που στοχάζεται και
που δεν είναι πλέον θεωρία αλλά κίνδυνος;

Η σκέψη το 2003 θεωρείται ως διαφυγόν κέρδος, ενώ είναι απλώς διαφυγή και
απώλεια. Οπότε:

Φάρμα, Fame story, Να η ευκαιρία. Επενδύσεις!

Και από την άλλη: Καρυωτάκης!

Ή, στο ίδιο δίπολο: νεότητα, συντηρητισμός, Hondos center. Και: παλιός
χρόνος, γεράματα, άσκοπα γράμματα. Ποίηση. Δηλαδή, Καρυωτάκης, και πάλι. Εξ
αρχής Καρυωτάκης ως ζήτημα αρχής.

«Ω, να μπορούσε έτσι κανείς να θάλλει,

μέγα ρόδο κάποιας ώρας χρυσής,

ή να βυθομετρούσατε και ‘σεις

με μια φουρκέτα τ’ άδειο σας κεφάλι!»(*)

* Από την «Αποστροφή» του Κώστα Καρυωτάκη.