ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Ζοφερή επιβεβαίωση

Ένας πανάρχαιος κανόνας είναι ότι κάθε χρόνος βαδίζει στα χνάρια που χάραξε ο
προηγούμενος. Ειδικά για το 2002, το φορτίο ήταν εξαιρετικά επαχθές, αφού
ακολούθησε τη χρονιά που άλλαξε τον κόσμο και τον τρόπο που αντιμετωπίζουμε τη
συμβίωση των λαών. Οι εξελίξεις στα μεγάλα μέτωπα της δημοκρατίας δικαίωσαν
μάλλον εκείνους που φοβούνταν την επικράτηση των ζοφερών τάσεων.

Αυτό, πιστεύω, υπαγορεύουν τα ίδια τα γεγονότα, πολλά όμως εξαρτώνται και από
την οπτική γωνία που διαλέγει κανείς. Έτσι, αντιμετωπίζοντας τη δημοκρατία από
τη σκοπιά που δηλώνει ο τίτλος του, το περιοδικό «Εκόνομιστ» χαρακτηρίζει τη
χρονιά που πέρασε «αναπάντεχα καλή», επειδή τα «μετα-χτυπήματα» της
τρομοκρατίας ήταν μικρότερα από ό,τι φοβόμασταν, η Ινδία και το Πακιστάν
απέφυγαν τον πόλεμο, η παγκόσμια οικονομία δεν κατέρρευσε και ανέδειξε
κρυμμένη δυναμική. Αν όμως τοποθετηθούμε από τη σκοπιά της προόδου της
ουσιαστικής δημοκρατίας, τα πράγματα εμφανίζονται εντελώς διαφορετικά.

Το 2002 ήταν μια χρονιά υποχώρησης όλων εκείνων των χαρακτηριστικών της
ανθρώπινης κατάστασης, χωρίς προσμέτρηση των οποίων η δημοκρατία είναι ένα
άδειο κέλυφος. Μεγάλωσε δραματικά η φτώχεια, η πείνα και η ανέχεια (38
εκατομμύρια μόνο στην Αφρική κινδυνεύουν να πεθάνουν άμεσα από ασιτία). Παρά
τη συνεχή πρόοδο της έρευνας, οι θεραπείες κατά των μεγάλων επιδημιών αφορούν
μόνο τον «πολιτισμένο» κόσμο, γιατί έτσι το θέλησε το καρτέλ των φαρμακευτικών
εταιρειών. Στον τομέα του περιβάλλοντος, είχαμε τις πιο υψηλές θερμοκρασίες
της τελευταίας 50ετίας, το ξεχείλισμα οργής των ποταμιών της Ευρώπης και την
πετρελαιοκηλίδα του «Πρεστίζ» να μας θυμίζει ότι η μόλυνση των θαλασσών
παραμονεύει οπουδήποτε, οποτεδήποτε.

Αλλά και στον στενότερο χώρο λειτουργίας της ίδιας της δημοκρατίας, τα
ελλείμματα είναι μεγάλα και διάσπαρτα. Η αλαζονική μονομέρεια των Ηνωμένων
Πολιτειών εξελίχθηκε σε επίσημο δόγμα, όπως αποδεικνύουν η επικράτηση της
εξαιρετικά επικίνδυνης αρχής του «προληπτικού πολέμου», η προαναγγελθείσα
επέμβαση στο Ιράκ, η πολιτική των δύο μέτρων και δύο σταθμών στη Μέση Ανατολή,
η συστηματική υποχώρηση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων μπροστά στη σταυροφορία
κατά της «τρομοκρατίας», η απολύτως αμερικανοκεντρική ερμηνεία του διεθνούς
δικαίου και των προτεραιοτήτων της ανθρωπότητας. Ισραήλ και Παλαιστίνη
βυθίστηκαν ακόμα περισσότερο στο αδιέξοδο της τυφλής βίας, ενώ ο
φονταμενταλισμός προοδεύει συνεχώς μετά την 11η Σεπτεμβρίου και διαχέεται
πλέον και σε «ελπιδοφόρες» χώρες, όπως το Ιράν. Η Νότια Αμερική πτωχεύει και
περιμένει σχεδόν μοιρολατρικά την επιστροφή του δικού της τύπου λαϊκισμού. Πιο
κοντά μας, η Ρωσία παγιώνει τον αυταρχισμό ως απάντηση στην κρίση ταυτότητάς
της, ενώ η Ενωμένη Ευρώπη, παρά το ευρώ και τις διευρύνσεις, συνεχίζει να
αναβάλλει την πολιτική της αυτονόμηση. Οι εκλογές του 2002 επιβράβευσαν
αδίστακτους σαν τον Σιράκ και καιροσκόπους σαν τον Σρέντερ, ο Μπερλουσκόνι
μετατρέπει την Ιταλία σε εργοστάσιο παραγωγής αναίσχυντα φωτογραφικών νόμων
και πολλές χώρες (ψυχικά ίσως και η δική μας) ενέδωσαν στην πρόκληση του
ξενοφοβικού λαϊκισμού. Η μεγαλύτερη όμως απειλή προέρχεται, πιστεύω, από τη
γενική συρρίκνωση μιας αντιπολίτευσης ικανής να ακουστεί και να επηρεάσει.
Απέναντι σε αυτή τη διεθνή χιονοστιβάδα είναι μάλλον ισχνή παρηγοριά η αντοχή
του σουηδικού μοντέλου, η επικράτηση ενός «εναλλακτικού» (μέχρις αποδείξεως
του εναντίου) πολιτικού σαν τον Λούλα και κάποιες θετικές υποσχέσεις της
ομάδας των ισχυρών της γης.

Στην Ελλάδα, παρά τις δίδυμες επιτυχίες της τρομοκρατίας και της Κοπεγχάγης,
μεγαλώνει μια διάχυτη όσο και ιδιότυπη αίσθηση μη εκπλήρωσης των κόπων της
κοινωνίας. Η δημοκρατία μπορεί να απειληθεί όχι μόνο από την αδιαφορία, αλλά
και από την ανάδυση της ματαιότητας κάθε συλλογικής προσπάθειας. Η διάσταση
αυτή είναι κρίσιμη, καθώς για μας, ας μην το ξεχνάμε, το 2003 δεν θα είναι
τόσο η χρονιά που ακολουθεί το 2002, όσο εκείνη που προετοιμάζει το 2004.

Ο δικηγόρος Κώστας Β. Μποτόπουλος είναι διδάκτωρ του Συνταγματικού Δικαίου.