ΚΛΑΟΥΝΤΙΟ ΜΑΓΚΡΙΣ Εμπρός για «προοδευτική κριτική στην πρόοδο»

«Η έννοια του ταξιδιού άλλαξε, όπως άλλαξε και η ζωή μας. Υπάρχει μια ριζική μεταμόρφωση με τεράστιες προόδους, που δεν μπορούμε να υποτιμήσουμε», λέει ο Κλάουντιο Μάγκρις

Πριν από είκοσι χρόνια, ο καθηγητής γερμανικής φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο της
Τεργέστης με μερικούς φίλους του έκανε ένα συναισθηματικό ταξίδι στον Δούναβη.
Σ’ εκείνο το ταξίδι στηρίχτηκε το ομώνυμο βιβλίο του, που μεταφράστηκε σε
πολλές γλώσσες και πέρυσι κυκλοφόρησε στα ελληνικά από τις εκδόσεις Πόλις
(«Δούναβης», μετάφραση Μπάμπης Λυκούδης). Προχθές, ο Μάγκρις βρέθηκε στην
Αθήνα για να βραβευτεί από την Εταιρεία Ελλήνων Συγγραφέων για εκείνο ακριβώς
το βιβλίο.

«Όχι, δεν θα μπορούσα να γράψω βιβλίο για κάποιον άλλο τόπο, ένα άλλο ποτάμι,
τον Αμαζόνιο, ας πούμε», είπε σε συνέντευξή του σε τρεις ελληνικές εφημερίδες,
μεταξύ των οποίων «ΤΑ ΝΕΑ». «Δεν διάλεξα τυχαία τον Δούναβη. Αφενός, είναι ένα
όμορφο ποτάμι, αφετέρου όμως συμβολίζει τη σύγχρονη Βαβέλ, καθώς διασχίζει
σύνορα, έθνη και πολιτισμούς και δείχνει τη δυσκολία να διασχίζει κανείς τα
σύνορα, ακόμη και τα ψυχολογικά, ακόμη και τα σύνορα που έχει κανείς μέσα του,
στο υποσυνείδητό του. Για μένα έχει σημασία αυτό το πράγμα, γιατί είμαι εγώ
που ταξιδεύω, είμαι εγώ που αφηγούμαι, κι αυτό το πέρασμα από το γνωστό στο
άγνωστο, και αντιστρόφως, με γοητεύει. Είναι μια λογοτεχνική εμπειρία».

Ο Μάγκρις γεννήθηκε το 1939 στην Τεργέστη. «Τα σύνορα ήταν πολύ κοντά
μου, σύνορα αληθινά και αδιάβατα μέχρι τη ρήξη του Τίτο με τον Στάλιν. Πίσω
από αυτά τα σύνορα υπήρχε ένας κόσμος άγνωστος, σκοτεινός, μυστηριώδης, ένας
κόσμος φόβου και περιφρόνησης, καθώς επρόκειτο για την Ανατολή, και η Ανατολή
είναι πάντα αντικείμενο περιφρόνησης, ακόμη και μέσα στον ίδιο τόπο. Από την
άλλη πλευρά, ήταν ένας τόπος γνωστός σε μένα αφού τα εδάφη αυτά ανήκαν στην
Ιταλία μέχρι το τέλος του πολέμου, και τα είχε προσαρτήσει η Γιουγκοσλαβία.
Αυτή η ταυτότητα, γνωστό/άγνωστο, είναι θεμελιώδης στη λογοτεχνία, και
απεικονίζεται στον Δούναβη».

Από τότε που έκανε εκείνο το ταξίδι, η τεχνολογία έχει πραγματοποιήσει
τεράστια άλματα. Η έννοια του ταξιδιού άλλαξε, όπως άλλαξε και η ζωή μας.
«Υπάρχει μια ριζική μεταμόρφωση με τεράστιες προόδους, προόδους που δεν
μπορούμε να υποτιμήσουμε», λέει ο Μάγκρις. «Οι πρόοδοι αυτές γίνονται όμως πια
πολύ γρήγορα, και αφορούν την ίδια τη φύση του ανθρώπου, της γνώσης. Ο Νίτσε
το είχε προβλέψει όταν είχε μιλήσει για τον Υπεράνθρωπο, που δεν ήταν ένας
άνθρωπος πιο δυνατός, πιο αριστοκρατικός, πιο ανήθικος, αλλά μια άλλη μορφή
της ανθρώπινης ύπαρξης, μια άλλη οργάνωση του υποκειμένου. Είναι μια εξέλιξη
πολύ ανησυχητική. Δεν πρέπει βέβαια να μας διακατέχει καμιά νοσταλγία, το
πλυντήριο έκανε μεγαλύτερο καλό στον άνθρωπο, και κυρίως στη γυναίκα, από
οποιοδήποτε ποίημα. Η αποσύνδεση όμως της αναπαραγωγής από το σεξ, η εικόνα
των διδύμων που δεν έχουν καμιά σχέση μεταξύ τους, όλα αυτά είναι πολύ
ανησυχητικά και μας κάνουν να αναθεωρήσουμε πολλά πράγματα. Αυτό που
χρειάζεται σήμερα είναι μια προοδευτική κριτική της προόδου, μια κριτική χωρίς
προλήψεις και προκαταλήψεις».

Υπάρχει βέβαια και ένας άλλος παράγων που έχει εμφανιστεί τον τελευταίο καιρό:
η τρομοκρατία. Αεροπλάνα καταλαμβάνονται από αποφασισμένους τρομοκράτες,
πύραυλοι εκτοξεύονται εναντίον τους. Έχασε για πάντα το ταξίδι την αθωότητά
του; «Δεν νομίζω πως το ταξίδι έχει αλλάξει από αυτόν τον λόγο, σήμερα είναι
λιγότερο επικίνδυνο από παλιά. Υπάρχει όμως ένα άλλο πρόβλημα, που έχει
μεταβάλει ριζικά τις σχέσεις εξουσίας. Στην αρχαιότητα, ο τελευταίος άγριος
του δάσους είχε τις ίδιες τεχνικές δυνατότητες με τον αρχηγό της φυλής.

Με την πρόοδο της τεχνολογίας, το χάσμα ανάμεσα στον άνθρωπο και στην
εξουσία διευρύνεται. Ακόμη και μέχρι πριν από έναν αιώνα, ο λαός δεν μπορούσε
να κάνει τίποτα εναντίον του στρατού ή άλλων εξουσιών. Τώρα, η κατάσταση έχει
αντιστραφεί. Μικρές ομάδες είναι σε θέση να αποκτήσουν τεχνολογικά μέσα
αντάξια με αυτά που έχουν οι μεγάλες δυνάμεις. Μια ομάδα τρομοκρατών μπορεί να
αποκτήσει ατομική βόμβα. Αυτό που άλλαξε λοιπόν είναι ο πόλεμος, όχι το
ταξίδι. Και άλλαξε, θα έλεγα, λόγω του εκδημοκρατισμού της τεχνικής».

«Υπάρχουν όρια στην ευπρέπεια»

Ο Κλάουντιο Μάγκρις είναι φανατικά φιλοευρωπαίος. Ελπίζει ότι μια μέρα η
Ευρώπη θα αποκτήσει ένα κράτος, με ένα κοινοβούλιο που θα ψηφίζει νόμους, και
δεν φοβάται καθόλου ότι αυτό το κράτος θα απειλήσει την πολιτισμική
ποικιλότητα. Γνωρίζει καλά, όμως, ότι μόνο σε ευρωπαϊκό επίπεδο μπορούν να
αντιμετωπιστούν τα μεγάλα προβλήματα της εποχής, η μετανάστευση, η ανεργία.

Άλλο πράγμα ανησυχεί τον συγγραφέα, και τον έκανε να γράψει τις προάλλες στην
«Κοριέρε ντέλα Σέρα» ότι ίσως χρειαστεί να ξαναφωνάξουμε «No pasaran»:
η μετατόπιση των ορίων της ευπρέπειας. «Υπάρχουν όρια στην ευπρέπεια,
φαντάζομαι πως συμφωνείτε, δεν μπορώ να έλθω σ’ αυτή την εκδήλωση χωρίς να
φορώ παντελόνι. Στην Ιταλία, αυτά τα όρια αρχίζουν να ξεθωριάζουν. Τις
προάλλες έμαθα ότι στο καφέ Σαν Μάρκο, στο δικό μου καφέ, εκεί που πηγαίνω
κάθε μέρα και γράφω και διαβάζω, κάλεσαν σε μια εκδήλωση έναν πρώην αξιωματικό
των SS. Εξανέστην, και διαμαρτυρήθηκα στον ιδιοκτήτη. Πριν από μερικά χρόνια,
δεν θα μπορούσε κανείς ούτε να διανοηθεί μια τέτοια πρόσκληση. Επιτέλους,
υπάρχουν όρια…».