Διαστάσεις Η μαργαρίτα και η ορχιδέα

«Ο άνθρωπος θα αναπτυχθεί καλύτερα, όταν του δείξεις πώς ακριβώς είναι».

Αντόν Τσέχωφ

Κάρολος Δαρβίνος: σκίτσο του 1881

Υπάρχει ανθρώπινη φύση; Με άλλα λόγια, γεννιέται ο άνθρωπος με κάποιες
έμφυτες, γενετικά προκαθορισμένες ιδέες, που καθορίζουν σε έναν βαθμό την
πορεία του; Μια σειρά φιλοσόφων, από τον Αριστοτέλη μέχρι τον Τζων Λοκ, τους
εμπειριστές και τους μαρξιστές, έχουν απαντήσει αρνητικά. Για τον Μαρξ, η
ανθρώπινη φύση είναι αποτέλεσμα των σχέσεων παραγωγής, που αν τροποποιηθούν θα
μπορούσαν να οδηγήσουν στον «νέο άνθρωπο». Ο Σαρτρ πίστευε ότι τα ανθρώπινα
όντα είναι ελεύθερα να διαλέγουν τη φύση τους, ενώ ο Τζων Γουότσον, ο πατέρας
του μπεχαβιορισμού, υποστήριζε ότι μπορεί, με την κατάλληλη εκπαίδευση, να
μετατρέψει οποιοδήποτε παιδί σε οποιονδήποτε τύπο ανθρώπου, ανεξαρτήτως της
γενετικής του ιδιοσυγκρασίας.

Ήδη από τη δεκαετία του ’50 και τη θεωρία του Τσόμσκι ότι η ικανότητα της
ομιλίας αποτελεί ένα έμφυτο εγκεφαλικό όργανο, η εικόνα τής «τάμπουλα ράζα»
έχει αρχίσει να ξεθωριάζει. Ένας από τους λαμπρότερους μαθητές του, ο Στήβεν
Πίνκερ, έρχεται τώρα να επιβεβαιώσει ότι ο ανθρώπινος νους γεννιέται με όλων
των ειδών τα πνευματικά εργαλεία, που μας επιτρέπουν όχι μόνο να μιλάμε, αλλά
και να σκεπτόμαστε, να αισθανόμαστε, να αγαπάμε, να φανταζόμαστε και να
διατυπώνουμε μια θεωρία για τον κόσμο. Η αποδοχή αυτής της πραγματικότητας,
τονίζει ο 48χρονος Καναδός φιλόσοφος στο νέο του βιβλίο «Λευκή Πλάκα» (Blank
Slate, Εκδ. Viking), δεν ισοδυναμεί, όπως πιστεύουν πολλοί, με υιοθέτηση
ρατσιστικών, σεξιστικών, πολεμοχαρών ή γενικότερα αντιδραστικών θέσεων.
Αντίθετα: «Αν δεν θέλουμε να εγκαταλείψουμε αξίες όπως η ειρήνη ή η ισότητα,
αλλά ούτε την αφοσίωσή μας στην επιστήμη και στην αλήθεια, θα πρέπει να
αποδεσμεύσουμε αυτές τις αξίες από θεωρίες για την ψυχολογική μας σύνθεση που
δεν μπορούν πλέον να σταθούν».

Ο ισχυρισμός ότι ο ανθρώπινος νους δεν είναι τίποτα περισσότερο από τον
εγκέφαλο ενός πιθήκου συν τη γλώσσα, είναι απολύτως εσφαλμένος, λέει ο Πίνκερ
σε συνέντευξή του στην Ελ Παΐς. Ο άνθρωπος έχει μια πνευματική ζωή πολύ
πιο πλούσια από τα άλλα μέλη της οικογενείας των πιθήκων, ακόμη κι αν αφήσουμε
στην άκρη την ικανότητά του να επικοινωνεί. Έχει συναισθήματα που στους
πιθήκους δεν υπάρχουν ή είναι ελάχιστα ανεπτυγμένα, όπως την αγάπη του
συντρόφου, την αγάπη των παιδιών από τους γονείς τους ή τη μακρόχρονη αγάπη
μεταξύ ανθρώπων χωρίς συγγενική σχέση. Ο Δαρβίνος είχε δίκιο ΚΑΙ σ’ αυτό: ο
ανθρώπινος εγκέφαλος είναι προϊόν της φυσικής επιλογής.

Αν αυτός ο γιάπι έχει δίκιο, απαντά ο συγγραφέας Κλάουντιο Μάγκρις, πολύ λίγα
πράγματα μπορούν να κάνουν η οικογένεια, η εκπαίδευση, ο πολιτισμός, η
πολιτική, στη διαμόρφωση ενός ανθρώπου. Λίγα, αλλά σημαντικά. Μια μαργαρίτα
δεν θα μπορέσει να γίνει ποτέ ορχιδέα. Αν όμως την προσέχουμε, την ποτίζουμε
και την αγαπάμε, μπορεί να γίνει πολύ όμορφη. Και υπάρχουν μαργαρίτες πιο
όμορφες από πολλές ορχιδέες…