Τα όρια της ανοχής

Πέρασε τόσα πολλά η ανθρωπότητα με τους φανατισμούς, τους αποκλεισμούς, τους
αποδιοπομπαίους τράγους, με τους σημαδεμένους, με τους αποσυνάγωγους, πέρασε
τόσα με τις λογοκρισίες, τους απόλυτους ορισμούς, τα δογματικά καβδιανά
δίκρανα, ώστε είναι αδιανόητο να ξαναγυρίσει σε αυτά. Αλλά, για να έχει νόημα
η ανοχή, πρέπει να είναι αμοιβαία. Ανέχομαι την ιδιαιτερότητά σου, την πίστη
σου, τα σύμβολά σου, τις δογματικές σου αγκυλώσεις, αλλά απαιτώ να σέβεσαι και
να ανέχεσαι τις δικές μου προκαταλήψεις, τις φοβίες μου, τα φαντάσματά μου,
ακόμα και τις φαντασιώσεις μου. Η αμοιβαία ανοχή μάς επιτρέπει να συναντηθούμε
στη μέση όχι παραβλέποντας, πιθανόν όχι συγχωρώντας, αλλά κατανοώντας. Η
κατανόηση μου επιτρέπει να διεισδύσω στην ανάγκη σου, να ερευνήσω τους λόγους
που σε οδήγησαν στις νοηματοδοτήσεις του βίου σου, στους συμβολισμούς σου,
στις αποκλειστικές ερμηνείες σου του κόσμου. Κατανοώ μια συμπεριφορά, ένα
σύστημα ηθικών αξιών, σημαίνει ανάγομαι στις αρχές, στην αφετηρία, αναλύω τα
αίτια και τις αφορμές που υποχρέωσαν κάποιον να φτάσει να οροθετήσει τους
κανόνες τού κοινωνείν. Η κατανόηση όμως προϋποθέτει ένα ελάχιστο αλλά
θεμελιώδες προαπαιτούμενο που, νομίζω, ότι είναι και η ουσία της ανοχής.

Η περίοδος των Φώτων, ως τέκνο της Αναγέννησης, θεμελίωσε την Ανοχή
πάνω στον άξονα του ανθρωπιστικού κανόνα. Αν ο κανόνας αυτός στις ημέρες μας
στράβωσε και αντί να μετράει με γνώμονα τον Άνθρωπο μετράει με γνώμονα το
Άτομο δεν σημαίνει πως αμετακίνητη θέση του ανεκτικού βίου, της αμοιβαιότητας
της ανοχής είναι το έσχατο καταφύγιο του πολιτισμού, ο άνθρωπος ως αυταξία,
πέρα από φυλή, χρώμα, ιδεολογία, ήθη και περιουσία υλική ή πνευματική.

Η αμοιβαία ανοχή αρχίζει και τελειώνει με την αναγνώριση στον άλλον της
ανθρώπινης αυταξίας του.

Όταν αυτό το έσχατο κριτήριο παραγνωρίζεται και η αμοιβαιότητα πάει περίπατο,
το να ανέχομαι τις συμπεριφορές των άλλων που εξευτελίζουν τον κανόνα της
αμοιβαιότητας, απαιτώντας κυνικά να τους ανεχτώ, το πράγμα δεν είναι απλώς
τραγικό, είναι χλεύη. Και η χλεύη δεν είναι γνώρισμα ούτε της αμοιβαιότητας
ούτε, βέβαια, της ανοχής.

Ανέχομαι την ιδεολογία του άλλου, τη θρησκεία του, την αίρεση του βίου του,
φτάνει να μη με προσβάλλει στον σεβασμό που οφείλω, ως ανεκτικός άνθρωπος,
στον κανόνα του ανθρωπιστικού γνώμονα.

Οι σκέψεις που προηγήθηκαν, πρόχειρες και, ομολογώ, συναισθηματικά
φορτισμένες, ξεκινούν από τρία συγκεκριμένα γεγονότα που, τουλάχιστον
προσωπικά, με συγκλόνισαν και έχουν να κάνουν με την ανοχή και τη χλεύη της.
Τα αναφέρω πυκνά.

Στο Ιράν καταδικάστηκε από ιερατικό δικαστήριο με νομικό έρεισμα τη σαρία
καθηγητής Πανεπιστημίου και διάσημος συγγραφέας, διότι σε επιστημονική διάλεξη
– ανακοίνωση υποστήριξε την άποψη πως δεν είμαστε πάντα υποχρεωμένοι να
υπακούουμε τυφλά στα προστάγματα των επί της Γης αντιπροσώπων του Θεού (τόσους
αιώνες ύστερα από τις κάθετες αμφισβητήσεις των Δελφών, των χρησμών και των
ιδεών του Κάλχαντα και του Τειρεσία από τον Όμηρο και τους τραγικούς, να
χρειάζεται να προσαρμοστούμε σε σκοτεινές ιδεοληψίες των σπηλαίων). Στη
Νιγηρία, μια κοπέλα που γέννησε παιδί άνευ γάμου καταδικάστηκε από ιερατικό
δικαστήριο με νομικό έρεισμα τη σαρία στον αποτρόπαιο διά λιθοβολισμού θάνατο
(τόσους αιώνες μετά τη γέννηση ενός θεού, του Διόνυσου, από μια παρθένα, άνευ
γάμου, να χρειάζεται να επανεξετάσουμε το δικαίωμα μιας γυναίκας να διαθέτει
κατά βούληση ερωτικά το σώμα της, όπως το απαίτησαν και το πέτυχαν οι πενήντα
Δαναΐδες!).

Τρίτο και πιο αποτρόπαιο: στη Σαουδική Αραβία ξέσπασε πυρκαγιά σε σχολείο
μικρών κοριτσιών (εικάζω ηλικίας από έντεκα έως δεκαπέντε χρόνων – πριν τα
ένδεκα – για λόγους ευνόητους – τα κορίτσια που δεν έχουν γίνει γυναίκες δεν
φορούν φερετζέ ή μαντίλα στο Ισλάμ). Προφανώς, στο παρθεναγωγείο αυτό
διδάσκουν γυναίκες δασκάλες και, ως εκ τούτου, κατά τη διάρκεια των μαθημάτων
σε αυστηρώς γυναικείο περιβάλλον αποβάλλονται οι μαντίλες που προστατεύουν τα
θηλυκά από τα ασελγή βλέμματα των ανδρών. Όταν ξέσπασε η πυρκαγιά, τα
κοριτσάκια πανικόβλητα έτρεξαν, χωρίς μαντίλες, προς την έξοδο του κτιρίου.
Εκεί, η ιερατική αστυνομία, φύλακας άγγελος της παρθενιάς τους, τα εμπόδισε να
βγουν, έτσι «ξετσίπωτα» (!), με αποτέλεσμα να καούν σαν τα ποντίκια 15 τρυφερά
κοριτσάκια, ζωντανά, αλλά αγνά, αλώβητα από τα βλάσφημα ανδρικά βλέμματα!

Πόσο και εν ονόματι ποιων ορίων ανοχής (ούτε λόγος, βέβαια, για αμοιβαιότητα)
μπορεί να δεχθεί κανείς αυτές τις συμπεριφορές; Οι θρησκείες που έχουν μέσα
στη φύση της ουσίας τους τον δογματισμό και τον φανατισμό, όταν αποδέχθηκαν
τον ανθρωπιστικό κανόνα εφηύραν τον αφορισμό, τον αποσχηματισμό, την εξορία,
για να αποβάλουν από τις τάξεις τους το μίασμα, τον αιρετικό, τον βλάσφημο,
τον αμφισβητία ή τον άπιστο. Μόνο σε σκοτεινές περιόδους – ας θυμηθούμε τον
καθολικό Μεσαίωνα ή τη φανατική αντιμεταρρύθμιση – κατέφυγαν στον διά της
πυράς «καθαρτήριο» θάνατο των αμαρτωλών, των δαιμονισμένων, των αιρετικών και
των απίστων, αλλά στη Δύση το αίτημα της ανοχής αναδύθηκε στις συνειδήσεις
εξαιτίας αυτών των σκοτεινών ενστίκτων του Μεσαίωνα ή των θρησκευτικών
ολοκαυτωμάτων. Καμιά θρησκεία και κανένας ολοκληρωτισμός (κάθε χρώματος) δεν
αντιστάθηκε στον ανθρωπιστικό κανόνα. Η ανθρωπότητα απάντησε – με θεσμούς
αμοιβαίας ανοχής, με ανακήρυξη του σεβασμού των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, με μια
σύγχρονη θρησκεία – στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια.

Συμφωνώ ότι ένας καθηγητής και συγγραφέας, που αμφισβητεί την αυθεντία των
κανόνων (όποιοι κι αν είναι αυτοί) της θρησκείας και περιφρονεί ή δυσπιστεί
στο ιερατείο του δόγματός του, είναι ανεπιθύμητος. Να εκβληθεί, να
αποχαρακτηριστεί, να κηρυχθεί «άτιμος» – για να χρησιμοποιήσω έναν αρχαίο
ελληνικό όρο για όσους αποφασιζόταν να στερηθούν τα πολιτικά (εδώ τα
θρησκευτικά τους) δικαιώματα. Αλλά να θανατωθεί!

Αν η θρησκεία θεωρεί έγκλημα κατά του Θεού τη γέννηση ενός παιδιού
χωρίς την ευλογία της, να αποπεμφθεί, να διαγραφεί από τα μητρώα, να
αφοριστεί, έστω. Αλλά να θανατωθεί!

Αν μια θρησκεία επιβάλλει μια ορισμένη περιβολή και κάθε (για οποιοδήποτε λόγω
και ανωτέρα βία) καταστρατήγηση θεωρείται προσβολή προς το θείο, ο αμελής, ο
παραβάτης να στιγματίζεται, να αποβάλλεται από την ιερή «οικογένεια». Αλλά να
θανατωθεί!

Και στις τρεις περιπτώσεις που μας έφερε ο άνεμος της πληροφόρησης,
τυχαίο γεγονός είναι ότι αναφέρονται στην ίδια θρησκεία. Όλοι οι φανατισμοί,
οι δογματισμοί, έχουν να παρουσιάσουν δείγματα απανθρωπιάς. Γνώμη μου είναι
πως σ’ αυτές τις οριακές προσβολές του ανθρωπιστικού κανόνα κάθε ανοχή είναι
ενοχή, κάθε κατανόηση είναι συνενοχή και κάθε αδιαφορία είναι ηθική αυτουργία.