Αναμνήσεις από το σανίδι

«Η Λέξη» πάντα ήταν στοργική με το θέατρο. Και η σχέση της με τους ανθρώπους
του θεάτρου στενή και λατρευτική. Το καινούργιο τεύχος του μηνιαίου περιοδικού
που κυκλοφορεί στο τέλος της εβδομάδας περιλαμβάνει ακριβώς ένα μεγάλο
αφιέρωμα με θέμα «Ιστορίες από το θέατρο».

Ένα «παστίς» με κείμενα, κατά κύριο λόγο πρωτότυπα ή ανέκδοτα, στα οποία
πλήθος ανθρώπων του θεάτρου κατέγραψαν αναμνήσεις τους που αναφέρονται είτε σε
μεγάλα θεατρικά γεγονότα είτε σε προσωπικές ιστορίες και περιπέτειές τους
πάντα σε σχέση με το θέατρο.

Το αφιέρωμα κοσμούν με τις υπογραφές τους οι: Βάσω Μανωλίδου, Δημήτρης
Μυράτ, Γιάννης Τσαρούχης, Λούλα Αναγνωστάκη, Αλέξης Σολομός, Θεόδωρος Κρίτας,
Άλκη Ζέη, Ασπασία Παπαθανασίου, Γιώργος Μιχαηλίδης, Παύλος Μάτεσις, Μαρία
Χορς, Κώστας Μουρσελάς, Τιτίκα Νικηφοράκη, Κωστής Σκαλιόρας, Θανάσης
Παπαγεωργίου, Κώστας Γεωργουσόπουλος, Εύα Κοταμανίδου, Μάριος Πλωρίτης, Αλέκος
Φασιανός, Μηνάς Χρηστίδης, Τάσος Ρούσσος, Βασίλης Παπαβασιλείου, Γιώργος
Μανιώτης, Πάνος Κυπαρίσσης, Γιάννης Βαρβέρης, Θανάσης Νιάρχος.

Φυσικά το τεύχος κοσμείται με πλούσιο φωτογραφικό υλικό από ηθοποιούς και από
θεατρικές παραστάσεις στις οποίες αναφέρονται τα κείμενα.

«ΤΑ ΝΕΑ» δίνουν σήμερα μια πρώτη «γεύση» προδημοσιεύοντας αποσπάσματα
από δύο κείμενα που υπογράφουν ο Δημήτρης Μυράτ και η Κυρία Βάσω Μανωλίδου,
μέσα από τα οποία προκύπτει το ενδιαφέρον του αφιερώματος της «Λέξης».

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΜΥΡΑΤ

Οι μεταμορφώσεις ενός θεατρικού συγγραφέα

Ο Δημήτρης Μυράτ ως στρατηγός Σεν Πε στο «Βαλς των ταυρομάχων» του Ζαν Ανούιγ

Στα χρόνια αυτά της Κατοχής συνδεθήκαμε περισσότερο με τον Σπύρο Μελά. Έπαιξα
και δύο έργα του, τους «Αργυρούς Γάμους» και τις «Βουβές Αγάπες». Κάναμε πολύ
παρέα. Ήτανε μανιώδης κυνηγός του φραμπαλά και του άρεσε να καυχιέται για τα
ερωτικά του κλέη. Εγώ πάλι απ’ τη μεριά μου ρουφούσα τα λόγια του, ό,τι κι αν
έλεγε, γιατί είχε το αισθητήριο της γλώσσας μας όσο λίγοι απ’ τους λογοτέχνες
μας. Και πόσα δεν έμαθα!

«Δεν ξέρω αν ο Μπωντλέρ ήταν μεγάλος ποιητής», λέει κάπου ο Πωλ Βαλερύ, «ξέρω
όμως ότι ήταν ένας ενδιαφέρων ποιητής». Ο Μελάς, βέβαια, δεν ήταν μεγάλος
συγγραφέας, όπως θέλησε να τον παρουσιάσει η διαφήμιση μιας εκδοτικής
εταιρείας πριν λίγα χρόνια. Αλλά ήταν ενδιαφέρων.

Μιαν άλλη φορά είχε έρθει στο καμαρίνι μου στο «Ρεξ» κι έμεινε σ’ όλη την
παράσταση. Κρατούσε μια έκδοση Γκαλιμάρ, τη σκαμπρόζικη αλληλογραφία
Λουδοβίκου Β’ της Βαυαρίας και Ζάχερ – Μαζόχ. Πάλι άκοπο το βιβλίο, πάλι
ματιές μεσ’ από τ’ άκοπα φύλλα και πάλι το βιβλίο ξεχάστηκε. Το διάβασα. Τη
μεθεπομένη εκπληκτική κρίση για το βιβλίο και την ηθική των δύο φημισμένων
έκφυλων στην «Εστία». Τι φωτεινό μυαλό! Αλλά και πόσο άθλιος χαρακτήρας!

Οι ερωτικές κατακτήσεις και η έντονη σεξουαλικότητα δεν είναι τα
χαρακτηριστικά της ανδροπρέπειας. Είναι πάνω απ’ όλα η μπέσα. Ο Μελάς δεν
διέθετε ίχνος αυτής της ιδιότητας. Όχι μόνον αυτό. Ανέπτυσσε ολόκληρες θεωρίες
για ν’ αποδείξει πως η συνείδηση, η συνέπεια, η μπέσα – δεν ξέρω γιατί, αλλά
μ’ αρέσει ιδιαίτερα αυτή η αρβανίτικη λέξη -, η πίστη γενικά στις ηθικές
αρχές, είναι αδυναμίες δειλών που περιχαρακώνονται μέσα σε κενές έννοιες. Ο
άνθρωπος πρέπει να έχει προσαρμοστικότητα, να ελίσσεται. Η ίδια η φύση το
επιβάλλει: «Δεν βλέπεις την αρκούδα;», μου έλεγε. «Στην Ασία είναι
σκουρόμαυρη, προσαρμοσμένη στο περιβάλλον της, για να μη διακρίνεται απ’ τους
εχθρούς της. Ενώ η πολική άρκτος είναι λευκή για τον ίδιο λόγο». Δεν σας
θυμίζει αυτό που είπε ο Χίτλερ: «Η συνείδηση είναι εβραϊκή εφεύρεση»;

Χιτλερική ήταν η μεγάλη γρατζουνιά που έκανε στη φήμη του – χρησιμοποιώ την
έκφραση απ’ τον «Μιαούλη» του – με το χρονογράφημά του στην «Εστία», λίγες
ημέρες μετά την είσοδο των γερμανικών στρατευμάτων στην Αθήνα με τίτλο
«Ενεργητικά». Δηλαδή δεν πρέπει να ανεχθούμε τους κατακτητές παθητικά, σαν
αποτέλεσμα πολεμικής διαμάχης που εμείς δεν είχαμε κανένα λόγο ν’
αναμειχθούμε, αλλά οφείλουμε να τους βοηθήσουμε και ενεργητικά, για να
επιβάλουμε τη νέα τάξη των πραγμάτων στην Ευρώπη – η Ρωσία ήταν ακόμη σύμμαχη
του Χίτλερ, ώστε δεν είχε την πρόφαση του αντικομμουνισμού.

Υπήρχαν μερικοί λογοτέχνες και δημοσιογράφοι γερμανόφιλοι, ελάχιστοι προς
τιμήν της Ελλάδας, σε αντίθεση με τη Γαλλία, όπου οι μισοί διανοούμενοι,
αρχίζοντας από τον Σασά Γκιτρύ, ήταν γερμανόφιλοι. Ένας απ’ αυτούς, ο Αρίστος
Καμπάνης. Όταν τέλειωσε η εγκατάσταση των Γερμανών, τον κάλεσαν στην Γκεστάπο
και τον ρώτησαν πού θέλει να τον διορίσουν και πόσα χρήματα θέλει. «Γι’ αυτή
σας την προσβολή παύω να σας αγαπώ», τους είπε. «Αντελήφθην την πλάνη μου».
Και πέθανε το ’42 από υποσιτισμό. Σας ερωτώ: Βγάζετε το καπέλο σ’ αυτόν τον
γερμανόφιλο;

Ο Μελάς έκλαψε πικρά γι’ αυτήν του την επιπολαιότητα. Όταν
λευτερωθήκαμε, η Ένωση Συντακτών τον δίκασε για αντεθνική συμπεριφορά στη
διάρκεια της Κατοχής, μαζί με δυο-τρεις άλλους δημοσιογράφους. Στη δίκη η
συμπεριφορά του ήταν κατάπτυστη. Έκλαιγε, φιλούσε γονατιστός το χέρι του
Προέδρου, γονατιστός ικέτευε τους συμβούλους να συγχωρέσουν την ανεντιμότητά
του, οφειλόμενη σε πρόσκαιρη (!) επιπολαιότητα.

Σεβόμενο την αξία του στη δημοσιογραφία και τη λογοτεχνία, το Συμβούλιο της
Ενώσεως Συντακτών τού επέβαλε συμβολική ποινή. Και ο Μελάς πανευτυχής,
απηλλαγμένος ηθικών ανασχέσεων, απέδειξε εμπράκτως ότι η συνείδηση είναι
εβραϊκή εφεύρεση ή, οπωσδήποτε, εφεύρεση ηλιθίων!

ΒΑΣΩ ΜΑΝΩΛΙΔΟΥ

«Έχετε κι εσείς τρακ, κύριε Βεάκη;»

Η Βάσω Μανωλίδου στον ρόλο της Μαρίας Στούαρτ στο ομώνυμο δράμα του Σίλερ, στο Εθνικό Θέατρο

Στους «Ταπεινούς και Καταφρονημένους», που τους είχε διασκευάσει ο Βεάκης και
όπου πρωταγωνιστούσε ο ίδιος, είχα την εξαιρετική τύχη να παίξω δίπλα στον
μεγάλο εκείνο ηθοποιό. Κάθε βράδυ, πριν ανοίξει η αυλαία, μου έκανε εντύπωση
ότι το χέρι του ήταν παγωμένο. Τον ρώτησα:

– Έχετε κι εσείς τρακ, κύριε Βεάκη;

– Όσο πιο φημισμένος είναι ένας ηθοποιός, τόσο μεγαλύτερη και η ευθύνη του
απέναντι στο κοινό, μου απάντησε.

Όταν τελείωσαν οι παραστάσεις του έργου, ο Βεάκης με τίμησε, εμένα, μια
πρωτόβγαλτη ηθοποιό, χαρίζοντάς μου ένα αναμνηστικό λεύκωμα που φιλοτέχνησε ο
ίδιος, με φωτογραφίες από τις παραστάσεις του έργου. Με το χέρι του είχε
γράψει τις λεζάντες, καθώς και μια ιδιόχειρη αφιέρωση:

«Στο στάδιό σου το καλλιτεχνικό, που η Δόξα σού χαμογελά και σου παραστέκει,
να σου μείνει αξέχαστο μάθημα αυτοπεποίθησης και περηφάνιας ο θρίαμβός σου των
“Ταπεινών και Καταφρονημένων”. Στον τόπο μας, όπου θα ζήσεις, θα συναντήσεις
κι άλλοτε το είδος αυτό των σκουληκιών που εδώ μπορούν ανεξέλεγκτα να έχουν τ’
όνομα του κριτικού, μα σε άλλες χώρες πιο πολιτισμένες δεν θ’ άκουγαν παρά
μόνο στ’ όνομα του κοινού εκβιαστή. Κράτα γι’ αυτούς την αδιαφορία και
περιφρόνησή σου. Με τον θρίαμβο των “Ταπεινών και Καταφρονημένων” σε όλη τη
σειρά των παραστάσεών τους, είδες πώς απαντά το Μεγάλο Κοινό μας στα χυδαία,
μοχθηρά τους λιβελλογραφήματα!». Βεάκης.