Δρόμοι

Η τέχνη…

… κάνει τον κόσμο ωραιότερο, αλλά δεν τον κάνει απαραιτήτως καλύτερο. Ο
Χίτλερ ήταν ένα είδος καλλιτέχνη, αν θυμηθούμε τον Τόμας Μαν. Και το Τρίτο
Ράιχ μπορούμε να το δούμε σαν μια μεγάλη παράσταση, με τις πορείες της
Νυρεμβέργης και τα θεάματα ήχος και φως. Ήταν κάτι παραπάνω από τις
συνηθισμένες παράτες που οι δικτάτορες προσφέρουν στο λαό, κάτι που ο Γκέμπελς
είχε πει «θρίαμβο των ζωντανών σωμάτων». Ο σκοπός ήταν βέβαια να γεμίσει η
αδειανή καρδιά του εθνικοσοσιαλισμού, λέει ο Τζέφρι Ουίτκροφτ στην
«Γκάρντιαν», που, αντίθετα με τον μαρξισμό, δεν προσέφερε τίποτα συγκεκριμένο
για να πιαστεί κανείς από αυτό. Αντί για ιδέες προσέφερε τελετουργίες ­
τελετουργίες ως ιδέες. Η μορφή ήταν το περιεχόμενο και το μέσον ήταν το
μήνυμα. Είναι ανάγκη όμως να πηγαίνουμε τόσο μακριά, τόσο πίσω στην ιστορία;

Τέτοια μηνύματα…

… και τέτοια περιεχόμενα βλέπουμε παντού μπροστά μας εν πλήρει δημοκρατία. Η
δημοκρατία ως παράσταση, όταν δεν μπορεί να χτίσει ένα οικοδόμημα ιδεών,
ανεγείρει σκαλωσιές για αδειανές τελετουργίες. Τέτοιες βλέπουμε κάθε φορά που
έχουμε εκλογές. Και όταν πια τελειώσουν, τα σκέλεθρα απομένουν για κάμποσο
ακόμη όρθια στο σκηνικό, σαν για να μας θυμίζουν τη γύμνια της παράστασης
(άλλο αν εμείς γρήγορα την ξεχνάμε). Ο ηττημένος τρέχει να κρύψει τα αχαμνά
του και ο νικητής επιδεικνύει τα δικά του καθισμένος στους ώμους του κυρίαρχου
λαού.

Η αισθητική…

… μπορεί άραγε να είναι καθεστωτική; Εκτός από τον ζωγράφο Χίτλερ, που
απορρίφθηκε δυο φορές από την Ακαδημία Καλών Τεχνών της Βιέννης, ο Γκέμπελς
είχε εκδώσει μυθιστορήματα, ο Ρόζενμπεργκ ήταν αρχιτέκτονας και φιλόσοφος και
ο Φον Σίραχ έγραφε ποίηση, όπως και ο Χανς Φρανκ. Την ίδια ώρα, αυτοί οι
άνθρωποι απαγόρευαν κάθε καλλιτεχνική κριτική, επειδή «οι βλάκες δεν μπορούν
να κάνουν κριτική στους έξυπνους». Η δύναμη της τέχνης δεν φτάνει για να είναι
λυτρωτική. Δεν λυτρώθηκαν οι εργάτες ούτε οι τραυματίες πολέμου που έστελνε το
ναζιστικό κόμμα στις παραστάσεις του Βάγκνερ. Δεν λυτρώνονται ούτε οι
σύγχρονοι εργάτες που τα κόμματα, ελλείψει άρτου, τους προσφέρουν θεάματα.

Δεν λυτρώθηκε…

… ούτε ο Χίτλερ. Μετά το Στάλινγκραντ εγκατέλειψε τον Βάγκνερ και το έριξε
στον Λέχαρ (από τη χαμένη Βαλχάλα αναζήτησε παρηγοριά στην αγκαλιά της εύθυμης
χήρας). Στο βιβλίο του «Ο Χίτλερ και η δύναμη της αισθητικής», ο Φρέντερικ
Σποτς αναφέρει ένα επεισόδιο από την τελευταία πράξη της ναζιστικής τραγωδίας:
«Στις 13 Απριλίου 1945, η Φιλαρμονική του Βερολίνου έπαιζε την Τετάρτη του
Μπρούκνερ, σαν να είχε επίγνωση το Τρίτο Ράιχ πως επρόκειτο για το κύκνειο
άσμα του. Στις εξόδους, μέλη της χιτλερικής νεολαίας μοίραζαν δωρεάν αμπούλες
κυανίου». Θεαματικό τέλος, μιας ακριβής, πανάκριβης «παράστασης».