Ένα εφιαλτικό σενάριο για την παγκόσμια οικονομία

Καθώς η Αμερική συζητά για το αν θα εισβάλει στο Ιράκ, οι φόβοι ότι θα
διακοπεί η ανάκαμψη της αμερικανικής οικονομίας έχουν αρχίσει να κάνουν την
εμφάνισή τους. Παράλληλα με αυτούς τους φόβους, εντείνεται και η αγωνία για το
μέλλον της παγκόσμιας οικονομίας. Όλοι φαίνονται να συμφωνούν ότι το χάσμα
μεταξύ του δυνητικού ρυθμού ανάπτυξης της αμερικανικής οικονομίας και της
πραγματικής απόδοσής της θα παραμείνει μεγάλο για αρκετό χρονικό διάστημα.
Μπορεί η κατάσταση αυτή να επιδεινωθεί; Ναι, μπορεί. Και μπορεί να επιδεινωθεί
σε μεγάλο βαθμό.

Μια σειρά από ανησυχητικούς παράγοντες σχετικά με την αμερικανική οικονομία
έχει εμφανιστεί τους τελευταίους μήνες. Πρώτα απ’ όλα, μεγάλα εμπορικά
ελλείμματα εμφανίζονται από τότε που ο Ρόναλντ Ρήγκαν προχώρησε σε μεγάλες
περικοπές της φορολογίας και μετέτρεψε τις ΗΠΑ από τον μεγαλύτερο πιστωτή στον
μεγαλύτερο οφειλέτη του κόσμου. Σήμερα, αυτά τα ελλείμματα κάνουν κάθε μήνα
νέο ρεκόρ.

Δεύτερον, ο χαμηλός ρυθμός αποταμίευσης των Αμερικανών. Όταν ο αμερικανικός
πλούτος αυξανόταν χρόνο με τον χρόνο παράλληλα με την εκρηκτική άνοδο του
χρηματιστηρίου, αυτό ήταν κατανοητό. Οι Αμερικανοί γίνονταν πλουσιότεροι χωρίς
να αποταμιεύουν. Ο σημερινός ρυθμός αποταμίευσης, παρά το γεγονός ότι έχει
αυξηθεί οριακά, εξακολουθεί να κατατάσσει τις ΗΠΑ στο τέλος του καταλόγου με
τους ρυθμούς αποταμίευσης των οικονομιών.

Ο Joseph Stiglitz είναι Καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια, έχει διατελέσει επικεφαλής του Συμβουλίου Οικονομικών Εμπειρογνωμόνων του πρώην προέδρου των ΗΠΑ Μπιλ Κλίντον και επικεφαλής οικονομολόγος και αντιπρόεδρος της Παγκόσμιας Τράπεζας. Το 2001 του απενεμήθη το Νόμπελ Οικονομίας

Τρίτον, τα χαλαρά λογιστικά πρότυπα. Τα σκάνδαλα της Arthur Anderson, της
Enron και της WorldCom δεν εμφανίστηκαν από το πουθενά. Έχουν τη ρίζα τους στα
μέσα της δεκαετίας του ’90, όταν το αμερικανικό υπουργείο Οικονομικών παρενέβη
προκειμένου να σταματήσει τις προσπάθειες της ανεξάρτητης αρχής για τη
βελτίωση των λογιστικών προτύπων.

Τα λογιστικά μαγειρέματα βοήθησαν στο φούσκωμα του χρηματιστηρίου. Η κακή
πληροφόρηση οδήγησε σε τιμές μετοχών που δεν αντανακλούσαν την πραγματικότητα.
Και αυτές, με τη σειρά τους, δημιουργούσαν κίνητρα για την πραγματοποίηση
επιπλέον επενδύσεων που οδήγησαν στο σημερινό πλεονάζον κεφαλαιουχικό
δυναμικό.

Δικαιολογίες

Σε αυτό το παλιό μείγμα, νέα συστατικά έχουν προστεθεί και κυρίως η επιδείνωση
της δημοσιονομικής κατάστασης στις Ηνωμένες Πολιτείες, με μια κίνηση που μόνο
μάγος θα μπορούσε να κάνει: το τριών τρισεκατομμυρίων δολαρίων πλεόνασμα του
προϋπολογισμού που δημιουργήθηκε τα τελευταία δέκα χρόνια, μετατράπηκε, μέσα
σε μερικούς μήνες, σε έλλειμμα δυο τρισεκατομμυρίων δολαρίων.

Υπάρχουν, βέβαια, δικαιολογίες: η οξύτητα της οικονομικής επιβράδυνσης δεν
είχε προβλεφθεί, όπως άλλωστε και οι αυξημένες δαπάνες για την καταπολέμηση
της τρομοκρατίας. Δικαιολογίες, δικαιολογίες. Όπως λέει και μια παλιά
παροιμία, «μη μετράς τις κότες σου όταν κλωσάνε». Η κυβέρνηση Μπους, όχι μόνο
τις μέτρησε, αλλά και τις πούλησε.

Για οποιονδήποτε διέθετε έμπειρο μάτι, ήταν ξεκάθαρο ότι οι ρόδινες προβλέψεις
του προϋπολογισμού των τελευταίων δύο ετών δεν είχαν καμία βάση. Ήταν επίσης
ξεκάθαρο το γεγονός ότι προωθώντας τις μειώσεις φόρων, η κυβέρνηση Μπους
μπλεκόταν σε μια ανήθικη λογιστική πρακτική, όπως αυτή της εταιρείας Enron.

Αν, λοιπόν, τα πράγματα είναι τόσο άσχημα σήμερα, πώς μπορούν να γίνουν ακόμη
χειρότερα; Θα αναλύσω ένα πιθανό σενάριο.

Καταστροφικό σενάριο

Για να χρηματοδοτήσει το εμπορικό της έλλειμμα, η Αμερική θα πρέπει να
δανείζεται από το εξωτερικό περίπου ένα δισεκατομμύριο δολάρια την ημέρα. Όταν
η Αμερική ήταν το μοναδικό ασφαλές καταφύγιο για τους επενδυτές όλου του
κόσμου, αυτό δεν ήταν δύσκολο. Σήμερα, ωστόσο, εμφανίζεται λιγότερο ασφαλής. Ο
συνδυασμός της έλλειψης εμπιστοσύνης στα λογιστικά των επιχειρήσεων και στην
οικονομική πολιτική της κυβέρνησης (διογκούμενα ελλείμματα) και της
επιδείνωσης των βασικών οικονομικών μεγεθών των Ηνωμένων Πολιτειών έχει πλήξει
την παγκόσμια φήμη της αμερικανικής οικονομίας.

Καθώς οι ξένοι αρχίζουν να αποσύρουν τα χρήματά τους από την Αμερική, το
δολάριο αρχίζει να εξασθενεί. Καθώς το δολάριο εξασθενεί, η Αμερική φαίνεται
λιγότερο ασφαλές καταφύγιο. Έτσι ξεκινά μια μαζική κίνηση των επενδυτών προς
την έξοδο.

Ενώ ένα ασθενές δολάριο μπορεί να φαίνεται καλό για τις εξαγωγές, ένα πτωτικό
δολάριο θα συνοδευτεί από απώλειες στο χρηματιστήριο και μεγαλύτερη μείωση της
εμπιστοσύνης. Τελικά, ακόμη και ο δυναμικός Αμερικανός καταναλωτής θα
ταρακουνηθεί και θα συνειδοτοποιήσει ότι είναι φτωχότερος σήμερα, σε σχέση με
πριν από τρία χρόνια, και ότι είναι καλύτερο να αρχίσει να αποταμιεύει για τη
συνταξιοδότησή του, με δεδομένα και τα επικίνδυνα πειράματα του Μπους στο
σύστημα κοινωνικής ασφάλισης.

Σε αυτό το σημείο, οι Αμερικανοί θα ακολουθήσουν το παράδειγμα των ξένων
επενδυτών και θα αποσύρουν τα χρήματά τους. Και γιατί να μην το κάνουν; Είναι
ελεύθεροι να διαλέξουν το μέρος τοποθέτησης των κεφαλαίων τους. Τα
χρηματιστήρια της Ευρώπης θα αρχίσουν να φαίνονται σαν μια ελκυστική
εναλλακτική λύση. Αυτό το σενάριο θα προσφέρει, όμως, αίσιο τέλος για την
Ευρώπη. Μια αμερικανική οικονομία που θα εξασθενεί και ένα ευρώ που θα
ενισχύεται, θα μειώσουν τις ευρωπαϊκές εξαγωγές.

Η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα, επικεντρωμένη στον πληθωρισμό, θα αργήσει να
μειώσει τα επιτόκια και το Σύμφωνο Σταθερότητας θα κάνει αδύνατη τη
δημοσιονομική αντιστάθμιση των οικονομικών αδυναμιών. Η Ευρώπη θα ακολουθήσει
την αμερικανική οικονομική επιβράδυνση, εξασθενώντας ακόμη περισσότερο την
αμερικανική οικονομία και, κατ’ επέκταση, την παγκόσμια.

Ο ρόλος του Μπους

Δεν προβλέπω ότι όλα αυτά θα συμβούν. Ελπίζω ότι η κυβέρνηση Μπους θα
προωθήσει πολιτικές ενίσχυσης της αμερικανικής οικονομίας. Μια νέα μείωση της
φορολογίας δεν θα προσφέρει τίποτε. Η κυβέρνηση Μπους πρέπει να επανασχεδιάσει
ένα φορολογικό πρόγραμμα, για να ενισχύσει την οικονομία και να την κάνει να
ζει με τα δικά της μέσα. Ο πρόεδρος Μπους μπορεί ακόμη και να σταθεροποιήσει
την οικονομία, προσφέροντας περισσότερες παροχές στους ανέργους, προκειμένου
να δώσει ώθηση στην οικονομία.

Η Αμερική είναι ισχυρή και η παγκόσμια οικονομία επίσης. Ακόμη και αν το
καταστροφικό σενάριο επαληθευτεί, μια νέα παγκόσμια οικονομία θα γεννηθεί από
τις στάχτες της. Οι οικονομικές επιβραδύνσεις δεν μπορούν να αποφευχθούν.
Μπορούμε, ωστόσο, να μειώσουμε τη συχνότητά τους. Επίσης, μπορούμε να τις
κάνουμε λιγότερο οδυνηρές. Μπορούμε να εξασφαλίσουμε ότι θα πλήττονται
λιγότεροι άνθρωποι και αυτοί που πλήττονται θα προστατεύονται καλύτερα.
Δυστυχώς, κάνουμε λιγότερα από αυτά που μπορούμε για να μην επιδεινώνεται η
οικονομία και λιγότερα από αυτά που πρέπει για να προστατευόμαστε από τις
επιπτώσεις αυτής της επιδείνωσης.

© Project Syndicate, Οκτώβριος 2002

Επιμέλεια διεθνών οικονομικών θεμάτων: Σπ. Δημητρέλης, Γ. Κανελλόπουλος