Η καρδιά μας στον Καουρισμάκι

Μισή ώρα μετά την πρώτη προβολή της ταινίας στο τελευταίο Φεστιβάλ των Καννών
– μόλις τον περασμένο Μάιο – και καθώς ήμουν πλήρως αφοπλισμένος και
παραδομένος στην πιο ανιδιοτελή καρδιά που είδα τα τελευταία χρόνια, άκουσα
από τα χείλη αυτού του αλκοολικού, χωρατατζή και περιθωριακού Φινλανδού μια
φράση που ποτέ, μα ποτέ δεν πρόκειται να ξεχάσω: «Αν ένας σκηνοθέτης δεν
νιώθει τον καημό του φτωχού ανθρώπου, τότε δεν αξίζει να λέγεται καλλιτέχνης.
Για μένα είναι ζήτημα ύπαρξης». Πόσοι το διακηρύσσουν αυτό; Πολλοί. Πόσοι το
κάνουν πράξη; Πολλοί. Πόσοι το πιστεύουν; Ελάχιστοι. Ο Καουρισμάκι οπωσδήποτε!

Ένας τυχαίος, άγνωστος τύπος που κατεβαίνει από το τρένο σε μια άγνωστη
πόλη δέχεται βίαιη επίθεση από συμμορία χουλιγκάνων. Στο νοσοκομείο
διαπιστώνεται ο κλινικός του θάνατος. Όμως, εκείνος νεκρανασταίνεται και με
μπανταρισμένο πρόσωπο καταλήγει στον σκουπιδοτενεκέ την πόλης. Μια οικογένεια
άστεγων και περιφρονημένων τον περιθάλπει και μια ομάδα του Στρατού Σωτηρίας
τού προσφέρει ένα πιάτο ζεστή σούπα και ένα χρησιμοποιημένο κοστούμι από
την… Αιόλου. Κανείς δεν ξέρει το όνομά του, το επάγγελμά του, τον προορισμό
του και το παρελθόν του. Ούτε εκείνοι ούτε ο ίδιος. Η μνήμη του μοιάζει με
κοντέρ. Μηδενίζει τα χιλιόμετρα και αρπάζει την δεύτερη ευκαιρία.

Για να νιώσεις, να συναισθανθείς μισό δράμι ανθρωπιάς και να καταθέσεις
μισή σταλιά αλληλεγγύης στον διπλανό σου, πρέπει πρώτα να πιάσεις πάτο. Όσοι
δεν έχουν να χάσουν τίποτα, μα απολύτως τίποτα, κάνουν το σκατό τους παξιμάδι
και μοιράζουν την κόρα του ψωμιού τους. Όσοι έχουν τα πάντα, τσιγκουνεύονται
και τη δεκάρα. Έτσι είναι, έτσι γίνεται. Μέχρι τη στιγμή που τα παιδιά ενός
κατώτερου θεού θα μηδενίσουν το κοντέρ του πλανήτη και θα εκτελέσουν την
Ιστορία. Οι Χριστιανοί το λένε «οι έσχατοι έσσονται πρώτοι». Οι άθεοι το λένε
«φτωχοί όλου του κόσμου ενωθείτε». Και στις δύο περιπτώσεις – λέει ο
Καουρισμάκι – το συμπέρασμα είναι ένα: Για να αγαπήσεις τον διπλανό σου,
πρέπει πρώτα ν’ αγαπήσεις τον εαυτό σου. Αλλά πώς ν’ αγαπήσεις και ν’
αγαπηθείς, όταν ολημερίς και ολονυχτίς βιώνεις το μίσος, την εχθρότητα, τον
ανταγωνισμό και την απαξίωση κάθε ίχνους αξιοπρέπειας;

«Ο άνθρωπος χωρίς παρελθόν». Δύο άγγελοι στην οθόνη μας

Η μεγάλη τέχνη προκύπτει εκ του περισσεύματος του καλλιτέχνη. Και το
περίσσευμα του Καουρισμάκι είναι άφθονο. Πρώτα η σύλληψη της ιδέας (για να
εκτιμήσεις τη ζωή, πρέπει να… θανατωθείς). Κατόπιν η μινιμαλιστική, δωρική
αφήγηση (χωρίς περιττά λίπη, φλυαρίες και πομπώδεις ρητορείες). Στη συνέχεια
το σουρεαλιστικό χιούμορ, μετά οι πλάγιες – κινηματογραφικές – αναφορές στη
μυθολογία και τη λαϊκότητα των αμερικανικών b movies (των σκουπιδιών) και,
τέλος, η υπέρβαση του νατουραλισμού. Οι ασυνήθιστες, πρωτόγνωρες, οι
απίστευτες αυτές καταστάσεις προέρχονται από συνανθρώπους μας που έχουν
δρασκελίσει το κατώφλι της απελπισίας. Σας ορκίζομαι, είναι από τις σπάνιες
στιγμές στη διαδρομή της Τέχνης, που τόσο ρακένδυτα πλάσματα αποτελούν τον
ζωντανό ορισμό της αξιοπρέπειας, του αυτοσεβασμού, του ουμανισμού και της
αλληλεγγύης. Μπροστά σ’ αυτά τα πάμπτωχα, αδέκαρα ερείπια της Θατσερικής
Ευρώπης, οι παροιμιώδεις τρόποι των μελών της Βουλής των Λόρδων φαντάζουν σαν
σαβουάρ βιβρ των ζητιάνων της Βομβάης. Η σκηνή με την γραία του Στρατού
Σωτηρίας να τραγουδάει ένα παλιό τανγκό με τη συνοδεία τεσσάρων παιδιών που
παίζουν κιθάρες, μπάσο και ντραμς και που εκ του φυσικού της φέρει την
ευγένεια ενός Σιρανό και το ήθος μιας Ηλέκτρας, ήταν η μεγαλύτερη πρόκληση που
δέχτηκαν τα τελευταία χρόνια τα δάκρυά μου. Άκι. σ’ ευγνωμονώ.

Το δωμάτιο του γιου μου

Τελευταία παρουσία γι’ αυτό το επταήμερο – ένα από τα καλύτερα της χρονιάς –
το «City by the sea» ή αλλιώς «Το σημάδι του δολοφόνου» του Μάικλ Κέιτον
Τζόουνς. Με τον Ρόμπερτ Ντε Νίρο σε έναν από τους σοβαρότερους ρόλους του, της
τελευταίας του σοδειάς, όπου υποδύεται τον συντετριμμένο και μεταμελημένο
πατέρα ενός αδέσποτου και εγκαταλειμμένου πρεζονιού.

Χονδρικώς το σινεμά διαιρείται σε τρεις κατηγορίες: στις καλές, τις
κακές και τις αδιάφορες ταινίες. Οι πρώτες ως υπερασπιστές τους συνήθως έχουν
την κριτική, τους σινεφίλ και την ιστορία. Οι δεύτερες τα πολυκινηματογραφικά
συγκροτήματα και τις ορδές των χαβαλετζήδων. Και οι τρίτες δεν έχουν κανέναν
και τίποτα. Σαν να μην υπήρξαν ποτέ.

«Το σημάδι του δολοφόνου». Ο Ρόμπερτ Ντε Νίρο στο «δωμάτιο» του γιου του

Η ιστορία είναι τίμια, η προσπάθεια σοβαρή και το αποτέλεσμα
συμπαθητικό. Μια οικογένεια καταραμένων, στα πρόθυρα ηθικής καταστροφής. Πάνω
στο κούτελο αστυνομικού με λαμπρή καριέρα είναι γραμμένο το επιθανάτιο σλόγκαν
«το στίγμα του κολασμένου». Ο πατέρας του εκ λάθους… δολοφόνησε μωρό που
είχε προηγουμένως απαγάγει. Και ο γιος του, τον οποίο έχει εγκαταλείψει 15
χρόνια, τρυπιέται με τη βελόνα της ηρωίνης και καταζητείται για δύο φόνους. Το
δίλημμα είναι τόσο τραγικό, όσο είναι το ραντεβού με τον θάνατο. Να τιμήσει τη
στολή του και να συλλάβει τον γιο του ή ν’ ακολουθήσει τον δρόμο της μετάνοιας
και, κόντρα στις ενδείξεις και τις μαρτυρίες, να πιστέψει πως το παιδί του
είναι αθώο και ηθικός αυτουργός αυτής της τραγωδίας είναι εκείνος και μόνο
αυτός;

Η υπόθεση μοιάζει με μελόδραμα εποχής Απόστολου Τεγόπουλου, Νίκου
Ξανθόπουλου και Μάρθας Βούρτση. Όμως, ο Άγγλος σκηνοθέτης αφαιρεί τα
δακρύβρεχτα στοιχεία και προσπαθεί να εξισορροπήσει το υπαρξιακό δράμα ενός
ενοχικού πατέρα με το θρίλερ και την περιπέτεια. Αποτέλεσμα; Άλλοτε ισορροπεί,
άλλοτε γκρεμίζεται. Οφείλω όμως να ομολογήσω πως το πράγμα είναι δύσκολο, πως
οι εποχές που διανύουμε δεν ευνοούν τέτοιες ευαισθησίες και πως για όλους
αυτούς τους λόγους η πρόθεση αξίζει έπαινο. Πράγμα που δεν θα το ‘λεγα για τον
Ντε Νίρο. Ο ρόλος του στιγματισμένου πατέρα ήταν μία από τις μεγαλύτερες
ευκαιρίες της ζωής του. Έπαιξε, αδιαφόρησε, πέρασε.

Όταν ο Τζον Γου παριστάνει τον Κιούμπρικ

Επειδή, δηλαδή, ο Γιώργος Κατσαρός παίζει καλό σαξόφωνο, αυτό τον κάνει και
Τζον Κολτρέιν; Υπάρχει κανείς που ν’ αμφιβάλλει για τις κινηματογραφικές
αρετές, για την επιδεξιότητα και το βιρτουοζιτέ του Στίβεν Σπήλμπεργκ; Ο…
ουδείς. Όταν πήγαινα να δω το «Minority report», ένα πράγμα μ’ έτρωγε. Άραγε,
θα πάρει στα σοβαρά τον εαυτό του, θα το τολμήσει, θα μπορέσει; Και όταν βγήκα
από την αίθουσα χορτασμένος – μέχρι σκασμού – είχα βρει τον τίτλο: «Όταν ο
Τζον Γου παριστάνει τον Στάνλεϊ Κιούμπρικ».

Να ξεκαθαρίζουμε τα πράγματα από την αρχή. Η ιδέα από το ομότιτλο διήγημα του
θεού της λογοτεχνίας Science fiction Φίλιπ Ντικ, η ζωγραφική φωτογραφία του
Γιάνους Καμίνσκι και η αιλουροειδής κάμερα του Σπίλμπεργκ συγκροτούν τους
τρεις μάγους με τα δώρα. Επί 145 λεπτά ο αμφιβληστροειδής χοροπηδάει με τους
ρυθμούς ενός filmaker που έχει μετατρέψει τον φακό σε μπαγκέτα επιπέδου φον
Κάραγιαν. Αρκεί; Για εσάς μπορεί, για μένα καθόλου.

Το 2054 η Ουάσιγκτον διάγει την καλύτερη περίοδο της Ιστορίας της. Το
έγκλημα έχει πλήρως εξαλειφθεί. Τρεις… Πυθίες, που διαρκώς βρίσκονται εν
υπνώσει σε μια θερμαινόμενη πισίνα, «βλέπουν» κάθε επικείμενο φόνο και τον…
βιντεοσκοπούν. Στη συνέχεια, μια ειδικά εκπαιδευμένη ομάδα προγνω… μπάτσων –
με επικεφαλής τον Τομ Κρουζ – παρεμβαίνουν την ύστατη στιγμή, πριν ακριβώς από
τη διάπραξη του φόνου, και συλλαμβάνουν τον υποψήφιο δολοφόνο. Όμως, ουδείς
μηχανισμός είναι τέλειος. Τα προβλήματα πλακώνουν, όταν δύο από τις Πυθίες
υποπίπτουν στο ανθρώπινο λάθος και στην ψευδή πρόγνωση και όταν ο Κρουζ
κατηγορείται και καταδιώκεται ως μέλλων δολοφόνος.

«Minority report». Ο Τομ Κρουζ αγκαλιά με την… Πυθία

Η διαφορά που χωρίζει το «Minority report» από το «Μπλέιντ ράνερ» του
Ρίντλεϊ Σκοτ ισοδυναμεί με χάσμα. Ο Σπίλμπεργκ διαχειρίστηκε αυτή την
εφιαλτική μελλοντολογία ως μια επίδειξη επιτευγμάτων υψηλής τεχνολογίας, ως
διεθνή έκθεση γκάτζετ και σαν μια φρενήρη καταδίωξη με αεροπλανικά κόλπα. Με
λίγα λόγια, το «μέσον» (η περιπέτεια) έγινε αυτοσκοπός. Και ο σκοπός έγινε
κουρέλια και αποκαΐδια στον βωμό των ταμείων. Το τίμημα – λέει ο Φίλιπ Ντικ –
για την εξάλειψη κάθε αποστήματος που πνίγει την ανθρωπότητα είναι η πλήρης, η
ολοσχερής κατάργηση κάθε δημοκρατικού δικαιώματος. Για να μην κινδυνεύουμε από
τίποτα και από κανέναν, πρέπει να αποστειρωθούμε. Πώς; Όχι μόνο να βλέπουν, να
παρακολουθούν και να ακτινογραφούν ακόμα και την αφόδευσή μας, αλλά και να…
προβλέπουν, για να προλαμβάνουν. Το συλλαμβάνετε; Το μέλλον μας σε πλήρη
ομηρεία.

Η απίστευτη αυτή προφητεία, που απέχει τόσο λίγο από τη σημερινή
πραγματικότητα όσο τα βομβαρδιστικά του Μπους από το Ιράκ, μετατράπηκε σε μια
εντυπωσιακή επίδειξη οπτικών εφέ. Σαν να βλέπεις δεκάδες στρατηγούς και
υπουργούς Άμυνας να απολαμβάνουν την άφθαστη τεχνολογική επάρκεια ενός F16 με
πιλότο τον Τομ Κρουζ. Όχι, δεν τον κατηγορώ. Είναι από τα πιο τελειομανιακά
«εργαλεία» του Χόλιγουντ. Αλλά για να αποδώσει και να καθηλώσει – ο ίδιος και
όχι τα πλαστικά εφέ και τα φωτογραφικά κόλπα του Καμίνισκι – πρέπει ο ρόλος
του να έχει σάρκα και οστά. Αλλά εδώ ο άνθρωπος, και με το δίκιο του, εξέλαβε
μια ιστορία κομμένη και ραμμένη στα μέτρα του Κιούμπρικ, ως Mission impossible
part ΙΙΙ. Σωστός!

Ασιατικό… ούζο αρίστης ποιότητας

Μερικές φορές η πραγματικότητα σε πιάνει τόσο αδιάβαστο και τόσο ανιστόρητο,
που σε κάνει να αισθάνεσαι σαν το μεγαλύτερο χαϊβάνι της οικουμένης. Πρώτον,
αγνοούσα πως η Ταϊλάνδη έχει τέτοιο σινεμά και δεύτερον, δεν είχαν ακούσει καν
το όνομα Γιουζίτ Σασανάτιενγκ (αν το προφέρω σωστά). Καθώς λοιπόν έβλεπα «Τα
δάκρυα του μαύρου τίγρη» (The tears of black tiger), αισθάνθηκα κάποια στιγμή
να με ραντίζουν όλα τα χρώματα και οι αποχρώσεις ενός εξωτικού ουράνιου τόξου.

Αν το «Far from heaven» του Τοντ Χέινς – που παραλίγο να κερδίσει το
Χρυσό Λιοντάρι της Βενετίας – είναι σκέτο κομψοτέχνημα, τότε ο «τίγρης» είναι
αριστούργημα. Θα προσπαθήσω να σας εξηγήσω, για να καταλάβετε. Ο παντελώς
άγνωστος αυτός Ταϊλανδός παρασκεύασε χαρμάνι αρίστης ποιότητας, που θα το
ζήλευαν ακόμα και οι πρωτομάστορες του Χόλιγουντ. Το ίδιο χαρμάνι εν Ελλάδι
(με την προϋπόθεση πως θα είναι τόσο άρτια φτιαγμένο) θα συνιστούσε ούζο
καλύτερο και από τα καλύτερα της Μυτιλήνης. Η δοσολογία αποτελείται από τα
εξής συστατικά: ερωτικό ρομάντζο επιπέδου Στράντζαλη. Στυλιζαρισμένο γουέστερν
στυλ Σέρτζιο Λεόνε. Φωτογραφία αισθητικής καρτ ποστάλ του ’50. Αεροπλανικά
κόλπα… καράτε και πόζες οπερατικής απόχρωσης Όπερας του Πεκίνου. Αν όλα αυτά
τα περιχύσετε και με μερικές σταγόνες κόμικ, τότε έχετε την πλήρη συνταγή
αυτού του… ούζου. Τρελό; Εντελώς.

«Τα δάκρυα του μαύρου τίγρη». Ασιατικό μείγμα σπαγγέτι Σέρτζιο Λεόνε με Στράντζαλη

Όποιος σκηνοθέτης αποτολμήσει να κολυμπήσει σε τέτοιο χαρμάνι και δεν
πνιγεί (όπως συνέβη με το «Κλάμα που βγήκε από τον Παράδεισο» και με
πνιγμένους τους Ρέππα και Παπαθανασίου), κερδίζει αυτομάτως τη χρυσή κάρτα
μέλους του κλαμπ των μεγάλων. Τόσο απλό. Με λίγα λόγια, μιλάμε για δεξιοτεχνία
επιπέδου μαύρης ζώνης και άνω. Κάθε πλάνο αυτής της εξωτικής πανδαισίας
είναι… βαμμένο με τα αντίστοιχα χρώματα που συμβολίζουν τα συναισθήματα των
ηρώων και κάθε κίνηση των ηθοποιών είναι τόσο προμελετημένη και τόσο
χορογραφημένη, όσο ήταν τα εναέρια σλάλομ του Νουρέγιεφ!

Ο στόχος αυτού του ασιατικού… σπαγγέτι είναι κρυστάλλινος.
Αναμειγνύει όλα τα λαϊκοφανή και δημοφιλή κινηματογραφικά είδη (αυτά που
έθρεψαν γενεές επί γενεών) προκειμένου – ταυτοχρόνως – και να εκμηδενίσει τις
υποψίες των θεατών προς τους διανοούμενους, αλλά και να σαρκάσει και να
κουρελιάσει όλη αυτήν τη φτηνή μυθολογία που κάποτε αποτελούσε το αποκλειστικό
πιάτο των μαζών. Το αποτέλεσμα είναι αντιφατικό. Ούτε μια στιγμή δεν
συγκινήθηκα, αλλά ούτε μια στιγμή δεν έπαψα να το βλέπω με το στόμα ανοιχτό.
Ένα από τα πιο αξιοπερίεργα και εξωφρενικά πράγματα που έχω δει ποτέ μου.

Τα Oscar της εβδομάδας

Λαϊκού αριστουργήματος: «Ο άνθρωπος χωρίς παρελθόν»

Σεναρίου – Σκηνοθεσίας: Άκι Καουρισμάκι (… του ανθρώπου)

Αγγέλων: «Ο άνθρωπος χωρίς παρελθόν»

Εφιαλτικής ιδέας: «Minority report»

Μελλοντικής Πυθίας: «Minority report»

Μηχανικής σκηνοθεσίας: Στίβεν Σπίλμπεργκ (report)

Τρεχαλητού: Τομ Κρουζ (επίσης του report)

Ασιατικού σπαγγέτι: «Τα δάκρυα του μαύρου τίγρη»

Καλλιτεχνικής χαλκομανίας: «Τα δάκρυα του μαύρου τίγρη»

Ρεσιτάλ filmaking: Γιουζίτ Σασανάτιενγκ (ο… τίγρης)

Πατρικής μετάνοιας: Ο Ρόμπερτ Ντε Νίρο στο «Σημάδι του δολοφόνου»