Η κρίση αφορμή για αναθεωρήσεις

Δεν υπάρχει πλέον καμία αμφιβολία ότι η παγκοσμιοποιημένη οικονομία χρειάζεται
επειγόντως θεραπεία. Οι οικονομικοί ηγέτες του κόσμου δεν δίστασαν να το
παραδεχθούν την περασμένη εβδομάδα στις συναντήσεις τους στο Διεθνές
Νομισματικό Ταμείο, στην Ουάσιγκτον. Άλλωστε, το ίδιο το Διεθνές Νομισματικό
Ταμείο υπαινίχθηκε στην έκθεσή του, προ δεκαημέρου, τη συνταγή που το ίδιο
προτιμά: μια νέα μείωση των επιτοκίων.

Το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο προέβλεψε ότι η παγκόσμια οικονομία θα
αναπτυχθεί με ρυθμό 3,7% το 2003, έναντι της προηγούμενης πρόβλεψής του για
4%. Όμως για τις ΗΠΑ προβλέπει πλέον ρυθμό ανάπτυξης 2,6%, από το 3,4% των
ανοιξιάτικων προβλέψεών του, και για την ευρωζώνη 2,3%, από 2,9%. Κι αυτά
είναι τα μεγέθη της «καλής» χρονιάς, κατά την οποία αναμένεται να εκδηλωθεί,
επιτέλους, η πολυπόθητη ανάκαμψη. Φέτος, η οικονομία της ευρωζώνης θα κινηθεί
με ένα ασθενικό 0,9% και οι ΗΠΑ με 2,2%.

Εν όψει αυτών των εξελίξεων, όλο και περισσότεροι διερωτώνται πόσο
αποτελεσματική θα μπορούσε να είναι μια λύση όπως η μείωση των επιτοκίων. Τα
επιτόκια είναι, φυσικά, ένα εργαλείο, αλλά είναι, άραγε, αρκετό για να δώσει
ώθηση σε μια οικονομία που βρίσκεται σε ύπνωση; Είναι αρκετό για να
αποκαταστήσει την εμπιστοσύνη των αγορών και να ανατρέψει την άνευ
προηγουμένου καθοδική πορεία των χρηματιστηρίων; Πολλοί πιστεύουν ότι η
απάντηση στο ερώτημα αυτό είναι αρνητική. Πολλοί, αναγνωρισμένοι
οικονομολόγοι, σε Ευρώπη και ΗΠΑ, θεωρούν ότι η κρισιμότητα των περιστάσεων
επιβάλλει μια συνολική επανεξέταση όλης της οικονομικής πολιτικής που
ακολουθήθηκε την τελευταία δεκαετία ή εικοσαετία και επέτρεψε να οδηγηθεί η
παγκόσμια οικονομία στη σημερινή θλιβερή κατάσταση.

Τόλμημα

Το μεγάλο τόλμημα, στο πλαίσιο αυτού του προβληματισμού, έκανε πριν από 10
ημέρες η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, η οποία συμφώνησε να χαλαρώσει η δημοσιονομική
πολιτική στην Ευρωπαϊκή Ένωση και να καθυστερήσει η επίτευξη ισοσκελισμένων ή
πλεονασματικών προϋπολογισμών, όπως επιβάλλει το Σύμφωνο Σταθερότητας και
Ανάπτυξης. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δεν είχε εναλλακτική λύση, αφού οι μεγαλύτερες
οικονομίες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η Γερμανία, η Γαλλία, η Ιταλία και η
μικρότερη Πορτογαλία, αδυνατούν να πετύχουν τους στόχους τους, λόγω της
οικονομικής ύφεσης.

Το περίεργο είναι ότι η κίνηση αυτή της Ευρωπαϊκής Επιτροπής δεν συγκέντρωσε
τα πυρά που αναμενόταν να συγκεντρώσει δεδομένου ότι έθιξε τα ιερά και τα όσια
της οικονομικής ορθοδοξίας στην Ευρώπη. Ακόμη και η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα
παρακολούθησε σιωπηλή την εξέλιξη, αν και τα στελέχη της άφησαν να εννοηθεί
πως δεν εγκρίνουν μια συνολικότερη πολιτική δημοσιονομικής χαλάρωσης.

Τίποτε δεδομένο

Τι συμβαίνει, λοιπόν; Μήπως η εξέλιξη αυτή σηματοδοτεί την αρχή του τέλους για
τη θεωρία που κυριάρχησε στην οικονομική πολιτική τη δεκαετία του 1980 και του
1990 και που χαρακτηριζόταν από το δόγμα της δημοσιονομικής εξυγίανσης αφ’
ενός και του λιγότερου κράτους αφ’ ετέρου;

Μια τέτοια ερμηνεία θα ήταν, ίσως, υπερβολική, αλλά ορισμένοι θεωρούν ότι
περιέχει ψήγματα αλήθειας. Ορισμένοι, δυτικοί και όχι ριζοσπαστικοί,
οικονομολόγοι υποστηρίζουν ότι τα φαινόμενα της κρίσης που έχουν εμφανισθεί
επιβάλλουν να ξαναδούμε ό,τι έως τώρα θεωρούσαμε δεδομένο.

Ίσως το Σύμφωνο Σταθερότητας και Ανάπτυξης να μην ήταν, τελικά, τόσο τέλειο
όσο το είχε φανταστεί – κατά ειρωνικό τρόπο – η ίδια η Γερμανία, η οποία τώρα
υφίσταται τις αρνητικες συνέπειές του. Ίσως να είναι σκόπιμο να
επανεμφανισθούν ελλειμματικά ισοζύγια, προκειμένου να δοθεί η δυνατότητα στους
λεγόμενους «αυτόματους σταθεροποιητές» να λειτουργήσουν.

Την ώρα που η ανάπτυξη υποχωρεί και τα έσοδα του κράτους εξανεμίζονται, δεν
έχει νόημα να κόβονται και οι δαπάνες του προϋπολογισμού προκειμένου να
επιτευχθεί πάση θυσία πλεονασματικό αποτέλεσμα. Ίσως, λοιπόν, ήρθε η ώρα να
απαλλαγούμε από τις αγκυλώσεις της προηγούμενης δεκαετίας και να επιτρέψουμε –
ιδίως σε δύσκολες εποχές όπως η τωρινή – την εφαρμογή μιας μορφής επεκτατικής
πολιτικής εκ μέρους των κρατών.

Και άλλα ταμπού

Μαζί με το Σύμφωνο Σταθερότητας, το κύμα αυτό της αμφισβήτησης παρασύρει και
άλλα ταμπού της προηγούμενης εικοσαετίας. Αίφνης, η πολιτική ιδιωτικοποιήσεων
επανεξετάζεται, υπό το πρίσμα της εμπειρίας, που δεν ήταν πάντα θετική. Σε υπό
ανάπτυξη χώρες, στις οποίες το ΔΝΤ συνέστησε τέτοιες πολιτικές, η εφαρμογή
τους συνοδεύτηκε συχνά από οικονομικά σκάνδαλα, ενώ στις ανεπτυγμένες
διαπιστώθηκαν προβλήματα στην εξυπηρέτηση του πολίτη από τις νέες
ιδιωτικοποιημένες επιχειρήσεις. Ο ίδιος ο Βρετανός πρωθυπουργός κ. Τόνι Μπλερ
αντιμετωπίζει τεράστια αντίδραση στο κόμμα του λόγω της πολιτικής του να
αναθέτει δημόσια έργα σε ιδιώτες με συμβάσεις παραχώρησης. Μια πολιτική που
ετοιμάζεται να εφαρμόσει και η ελληνική κυβέρνηση, αν και συναντά και εδώ
αντιδράσεις, με αποτέλεσμα να κωλυσιεργεί η κατάθεση του σχετικού νομοσχεδίου.

Όλα αυτά δεν σημαίνουν ότι ο καπιταλισμός αμφισβητείται συνολικά. Απλώς ήρθε,
ίσως, το τέλος της απόλυτης επικράτησης των πιο ακραίων εκδοχών του, χωρίς
αμφισβητήσεις. Εκεί που κανένας δεν ήθελε να ακούσει για ελλείμματα και χρήση
των δημοσίων δαπανών ως λοκομοτίβας της ανάπτυξης, τώρα μια τέτοια πολιτική
συζητείται χωρίς προκαταλήψεις. Εκεί που όλοι πίστευαν ότι το κράτος πρέπει
περίπου να εξαφανισθεί, τώρα κάποιοι θεωρούν πως ίσως πρέπει να έχει έναν
παρεμβατικό ρόλο. Και εκεί που όλοι μιλούσαν για πλήρη κατάργηση των εμποδίων
στην ελεύθερη αγορά, τώρα ορισμένοι επισημαίνουν ότι το κάθε κράτος πρέπει από
μόνο του να βρει ποια πολιτική το εξυπηρετεί.

Δεν αμφισβητείται, όμως, ότι σε κανονικές συνθήκες τα κράτη πρέπει να έχουν
υγιείς προϋπολογισμούς, να μη δημουργούν χρέη και να μη φορτώνουν με βάρη τις
επόμενες γενιές. Δεν αμφισβητείται η ανάγκη να ακολουθείται αντιπληθωριστική
πολιτική και ούτε κανείς θέτει συνολικά ερωτηματικά για τη λειτουργία της
ελεύθερης αγοράς.

Ιδίως σε χώρες όπως η Ελλάδα, με παράδοση κρατικής κακοδιαχείρισης, με ισχυρή
την παρουσία του κράτους και με λειτουργία προστατευτικών καθεστώτων για
αγορές και επαγγέλματα, το αντικείμενο των αμφισβητήσεων είναι πολύ πιο περιορισμένο.