Διαστάσεις Η απομυθοποίηση του Πούσκιν

Πώς γίνεται σλαβόφιλοι, ιμπεριαλιστές, κομμουνιστές και καπιταλιστές να
συμφωνούν για έναν άνθρωπο ότι αντιπροσωπεύει το πνεύμα μιας χώρας; Γίνεται:
όταν η χώρα είναι η Ρωσία και ο άνθρωπος είναι ο Πούσκιν.

Στην Ουάσιγκτον. Ο Ρώσος υπουργός Εξωτερικών Ιγκόρ Ιβανώφ δίπλα στο άγαλμα του Πούσκιν

«Το νέγρικο προφίλ που είχε κληρονομήσει από τη μητέρα του δεν κολάκευε το
πρόσωπό του. Προσθέστε σ’ αυτό φρικτές μακριές φαβορίτες, ανακατεμένα μαλλιά,
νύχια σαν δαγκάνες, ένα μικροσκοπικό ανάστημα, επιτηδευμένους τρόπους, μια
αλαζονική συμπεριφορά απέναντι στις γυναίκες που επέλεγε να αγαπήσει, και μια
απέραντη αυτοπεποίθηση». Οι περιγραφές που περιλαμβάνονται στο βιβλίο
«Πούσκιν» του Τ.Τ. Μπίνυον (εκδ. HarperCollins) δεν είναι ιδιαίτερα
κολακευτικές για τον μεγαλύτερο ποιητή που έχει βγάλει η Ρωσία. Ο συγγραφέας
παρουσιάζει έναν άνθρωπο που έπινε, χαρτόπαιζε και ήταν μια ζωή βουτηγμένος
στα χρέη. Έναν κυνικό Ρώσο, που γοήτευε τις χωριατοπούλες και όταν έμεναν
έγκυοι τις εγκατέλειπε. Έναν πρόδρομο των σημερινών «σοσιαλιστών της
σαμπάνιας».

Όλα αυτά τα χαρακτηριστικά δεν καταδικάζουν τον Αλεξάντρ Σεργκέγιεβιτς
Πούσκιν. Ούτε τον ωθούν στην πυρά. Απλώς τον απομυθοποιούν. Και μας βοηθούν να
τον εντάξουμε στην εποχή του, να καταλάβουμε τη λαμπρή του άνοδο και την
τραγική του πτώση. Ήταν γνωστή η αμφιλεγόμενη σχέση του με τον Τσάρο Νικόλαο
Α’, που του επέτρεψε να επιστρέψει στη Μόσχα ύστερα από έξι χρόνια εξορίας. Η
βιογραφία αυτή (από τις καλύτερες που έχουν γραφτεί τα τελευταία χρόνια,
σύμφωνα με τον βιβλιοκριτικό της Ντέιλι Τέλεγκραφ) προσφέρει όμως
γλαφυρές λεπτομέρειες για τις συναλλαγές του τόσο με τον Τσάρο όσο και τον
κόμη Μπένκεντορφ, τον αρχηγό της αστυνομίας. Η στάση του Νικόλαου απέναντι
στον ποιητή θυμίζει το παιχνίδι της γάτας με το ποντίκι, που έπαιζε ο Στάλιν
με τον Πάστερνακ: τον καλούσε για να του απευθύνει συστάσεις και
προειδοποιήσεις (ο Στάλιν προτιμούσε να χρησιμοποιεί το τηλέφωνο) και ύστερα
τον έχριζε «Καμεργιούνκερ», αυτοκρατορικό παρακοιμώμενο. Εκείνος στενοχωριόταν
και κολακευόταν ταυτόχρονα. Αλλά πάντα συμβιβαζόταν: τι θα μπορούσε να κάνει
ένας άνθρωπος που δεν μπορούσε να μετακινηθεί στο εσωτερικό της χώρας του (ο
Πούσκιν δεν ταξίδεψε ποτέ στο εξωτερικό) χωρίς την άδεια του Τσάρου; Πώς να
γράψει ένας συγγραφέας, που τα κείμενά του λογοκρίνονταν απευθείας από τον
ηγέτη της χώρας;

Το 1831, ο Πούσκιν παντρεύτηκε την ωραία Νατάλια Γκοντσαρόβα, που της άρεσε να
φλερτάρει, αλλά παρέμενε πιστή. Παρά ταύτα, εκείνος ζήλευε. Και η ζήλεια αυτή
θα τον καταστρέψει: σε μια μονομαχία με τον Γάλλο αξιωματικό Ζωρζ ντ’Αντές,
που είχε ερωτευθεί τη Νατάλια, θα τραυματιστεί θανάσιμα. Ο Μπίνυον
υπαινίσσεται ότι ο ποιητής δεν εξωθήθηκε σε αυτή τη μονομαχία από εχθρικά
διακείμενους κύκλους της Αυλής, όπως πιστεύαμε μέχρι σήμερα, αλλά την
προκάλεσε ο ίδιος, υποκινημένος από μια αυτοκαταστροφική τάση. Μια τάση που
χαρακτήριζε ανέκαθεν και τη Ρωσία: η χωρίς τέλος τραγωδία της χώρας αυτής
αποτυπώνεται έτσι στη ζωή ενός από τα λαμπρότερα τέκνα της.