ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΗΣ ΠΕΡΓΑΜΟΥ «Η θεολογία κατέστρεψε τη γη!»

«Η ευθύνη της Θεολογίας για την οικολογική κρίση είναι πολύ βαθύτερη και συνδέεται με πολύ σημαντικές φιλοσοφικές πτυχές του σύγχρονου ανθρώπου» δηλώνει ο Μητροπολίτης Περγάμου κύριος Ιωάννης Ζηζιούλας

Το ενδιαφέρον του Μητροπολίτη Περγάμου και προέδρου της Ακαδημίας Αθηνών για
το περιβαλλοντικό ζήτημα είναι γνωστό από χρόνια. Ωστόσο, ελάχιστοι ίσως
περίμεναν να τον ακούσουν να υιοθετεί την άποψη του Αμερικανού ιστορικού Lynn
White και να λέει πως «για την παρούσα οικολογική κρίση ευθύνεται ιστορικά η
ιουδαιοχριστιανική θεολογία, όπως αναπτύχθηκε και ερμηνεύθηκε κυρίως στη
δυτική Εκκλησία, μέχρι και τους νεώτερους χρόνους».

Ο αρχιερέας σημειώνει πως «η μελέτη του White, που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό
“Science” το 1968, θεωρείται πλέον κλασική» και εντοπίζει χρονικά την αρχή
της… αντίστροφης μέτρησης για το φυσικό περιβάλλον στη στιγμή που «κυρίως
στον προτεσταντικό χώρο, η εντολή του Θεού στους πρώτους ανθρώπους “αυξάνεσθε
και πληθύνεσθε και κατακυριεύσατε την γην” ερμηνεύθηκε ως δικαίωμα του
ανθρώπου να είναι εξουσιαστής της κτίσεως». Τονίζει επίσης πως «αυτή η
ερμηνεία, σε συνδυασμό με την καλβινιστική ηθική του καπιταλισμού (στην οποία
αναφέρεται ο Max Weber), οδήγησε ευθέως στη σημερινή αντίληψη ότι ο υλικός
κόσμος είναι απλώς πρώτη ύλη για να παράγει ο άνθρωπος προϊόντα και να αυξάνει
το κέρδος και την οικονομική του ανάπτυξη».

Κάτω από το πρίσμα αυτό και με δεδομένο πως «η ευθύνη της Θεολογίας για την
οικολογική κρίση είναι πολύ βαθύτερη και συνδέεται με πολύ σημαντικές
φιλοσοφικές πτυχές του σύγχρονου ανθρώπου», ο Μητροπολίτης Περγάμου είναι
πεπεισμένος πως «η Θεολογία οφείλει να συμβάλει στην επίλυση του οικολογικού
προβλήματος, καθώς αυτή το δημιούργησε». Μιλάει ήρεμα, χωρίς διακυμάνσεις στη
φωνή και καταφέρνει να καθηλώνει τους ακροατές τους – ακόμη και εκείνους που
έχουν διαφορετική άποψη. «ΤΑ ΝΕΑ» τον συνάντησαν στο διεπιστημονικό συνέδριο
με θέμα «Οικολογική Δυναμική και Ανθρώπινη Φύση», που διοργανώθηκε στους
Δελφούς, από την Πολιτιστική Ολυμπιάδα, τη Δελφική Εταιρεία και το Εθνικό
Ίδρυμα Ερευνών. Εκεί, μίλησε για τη θεολογική προσέγγιση στο οικολογικό
πρόβλημα και αναγνώρισε πως «όσο κι αν ακούγεται σαν υπερβολή, ο κίνδυνος ενός
αποκαλυπτικού τερματισμού της ζωής στον πλανήτη μας δεν είναι ζήτημα
προφητείας, αλλά μια ορατή κατάληξη της οικολογικής δυναμικής που έχει
αναπτυχθεί στην εποχή μας».

Ο ιεράρχης αισθάνεται πάντως πως ο κίνδυνος μαζικής καταστροφής της ζωής στον
πλανήτη μας ακούγεται ακόμα ως υπερβολή. «Και η Διάσκεψη του Γιοχάνεσμπουργκ,
απέδειξε πως απέχουμε πολύ από το να πιστέψουμε στη σοβαρότητα του οικολογικού
κινδύνου. Φαίνεται να είναι άλλες οι προτεραιότητές μας, κυρίως οικονομικές,
πολιτικές και ίσως κοινωνικές». Εκτιμά πως «ο ατομισμός και ο ευδαιμονισμός
είναι βασικά αίτια της οικολογικής κρίσης και χωρίς την αντιμετώπισή τους δεν
μπορεί να λυθεί το οικολογικό πρόβλημα». Γι’ αυτό και το χαρακτηρίζει «στην
ουσία του πνευματικό πρόβλημα». Εξηγεί πως «πρόκειται για τη στάση και το ήθος
του ανθρώπου απέναντι στον κόσμο που τον περιβάλλει. Στη Θεολογία γίνεται
λόγος για την πτώση του ανθρώπου και την αμαρτία, που δεν είναι στην ουσία
τίποτε άλλο από το να θεωρεί ο άνθρωπος τον εαυτό του ως το έσχατο σημείο
αναφοράς όλης της ύπαρξης, δηλαδή να ανακηρύσσει τον εαυτό του Θεό. Αυτή η
απο-θέωση του ανθρώπου σημαίνει ότι όλα τα όντα υπάρχουν για να ικανοποιούν
τις επιθυμίες του». Η λύση, για εκείνον, βρίσκεται στη θρησκεία. Θεωρεί πως η
θρησκεία, καλύτερα από οποιονδήποτε άλλον, μπορεί να βοηθήσει τους ανθρώπους
να «μετανοήσουν» – «να αλλάξουν στάση και ήθος».

«Ο άνθρωπος ξέχασε τι είναι»

Το περιβαλλοντικό πρόβλημα έχει τις ρίζες του στην απομόνωση και την έξαρση
της νοητικής ικανότητας, στον διαχωρισμό μεταξύ μυαλού (πνεύματος ή νου) και
σώματος. «Ο άνθρωπος δεν έχει σώμα, είναι σώμα», λέει ο Μητροπολίτης Περγάμου.
«Στην αλήθεια του, ο άνθρωπος είναι άρρηκτα δεμένος με το φυσικό του
περιβάλλον. Έχει οργανική σύνδεση, εξάρτηση με την υλική κτίση. Κάθε
επιστημονική ή τεχνολογική κατάκτηση που καταργεί ή αποδυναμώνει τον ρόλο του
σώματος στη γνώση, αντιβαίνει όχι στην ηθική αλλά στην αλήθεια, στην οντολογία

του ανθρώπου».

Ο Μητροπολίτης Περγάμου εκτιμά πως η οικολογική κρίση δεν είναι μόνο πρόβλημα
ηθικό. «Δεν έχει να κάνει μόνο με τον ευδαιμονισμό, τον ατομισμό ή τον
καταναλωτισμό, αλλά προ πάντων με την αλλοίωση της ταυτότητας του ανθρώπου». Ο
άνθρωπος ξέχασε τι είναι. Ξέχασε δηλαδή ότι είναι οργανικό μέρος του υπόλοιπου
κόσμου. Ξέχασε ότι είναι σώμα και ότι είναι αδύνατον να είναι σώμα χωρίς να
συνδέεται οργανικά με τον υλικό κόσμο που τον περιβάλλει. Η ευθύνη, στο σημείο
αυτό, τόσο της θρησκείας όσο και της επιστήμης είναι τεράστια».

Δεν διστάζει ο πρόεδρος της Ακαδημίας Αθηνών να καταμερίσει τις ευθύνες. «Η
θρησκεία ευθύνεται γιατί, πολλές φορές, κάνει τον άνθρωπο να πιστεύει πως
είναι μόνο μια πνευματική οντότητα που δεν έχει σώμα και που, συνεπώς, μπορεί
να νοηθεί χωρίς αυτό. Η επιστήμη, από την άλλη, καλλιεργεί ολοταχώς πλέον τη
νοημοσύνη ως λειτουργία ανεξάρτητη από το υλικό σώμα και με την τεχνολογία
καταδυναστεύει τον υλικό κόσμο».

Ο άνθρωπος είναι σώμα, είναι φύση. Θεολογία και επιστήμη πρέπει να προβάλλουν
από κοινού την αλήθεια της σημασίας του σώματος, τονίζει ο πρόεδρος της
Ακαδημίας Αθηνών. «Να αντισταθούν μαζί σ’ έναν “πολιτισμό” που τοποθετεί τη
φύση του ανθρώπου στη νοημοσύνη του ή την πνευματικότητά του. Η ελευθερία του
ανθρώπου δεν αίρει τη σωματικότητά του, δεν τον αποξενώνει από το φυσικό του
περιβάλλον. Όταν αυτό συμβαίνει, ο άνθρωπος παύει να είναι άνθρωπος. Ίσως η
πιο τρομερή συνέπεια της οικολογικής κρίσης, δεν είναι απλώς η καταστροφή του
περιβάλλοντος αλλά η καταστροφή της έννοιας του ανθρώπου».

Δεν βλάπτει η έξαρση της νοημοσύνης

Η επιστημονική αλήθεια και η θεολογική αλήθεια δεν συμπίπτουν. «Ο επιστήμονας
έχει τη δική του αλήθεια, τη φυσική, τη γνώση της φύσης, και ο θεολόγος την
πνευματική, αυτή που πηγάζει από την πίστη», εξηγεί ο Μητροπολίτης Περγάμου.
«Συνήθως, σημείο συνάντησης των δύο είναι η ηθική: και οι δύο συμφωνούν ότι
κάτι είναι καλό ή κακό, επιτρεπτό ή όχι, κ.λπ., πιθανότατα με κριτήρια ηθικών
αξιών και κανόνων που είναι αποδεκτά αμφοτέρωθεν». Από τη σκοπιά μιας τέτοιας
ηθικής, θα μπορούσαν να συμφωνήσουν στο ότι «δεν βλάπτει η έξαρση της νοητικής
ικανότητας, αρκεί να μην κάνουμε κακή χρήση». «Αν όμως βάλουμε το μαχαίρι
μέχρι το κόκαλο, αν αναζητήσουμε το μεδούλι της αλήθειας, τότε θα διερωτηθούμε
από κοινού – επιστήμονες και θεολόγοι – μήπως η έξαρση της νοημοσύνης έναντι
της σωματικής και φυσικής υπόστασης του ανθρώπου και του περιβάλλοντος
προσκρούει στην αλήθεια τού τι είναι άνθρωπος;».